Tổn thương tâm lý trong thời thơ ấu là những trải nghiệm đau buồn, ám ảnh hoặc quá sức chịu đựng mà một đứa trẻ gặp phải. Những sự kiện này có thể bao gồm lạm dụng thể chất, tinh thần, bỏ bê, hoặc lớn lên trong môi trường gia đình rối loạn.

Dù hậu quả trước mắt có thể thấy rõ, nhưng ảnh hưởng kéo dài đến sức khỏe tâm thần khi trưởng thành thường sâu sắc và lâu bền.

Mối liên hệ giữa sang chấn tuổi thơ và rối loạn tâm lý ở người lớn

Trong lĩnh vực tâm lý học và tâm thần học, mối liên quan giữa sang chấn thời thơ ấu và nguy cơ phát triển các rối loạn tâm thần khi trưởng thành đã được nghiên cứu rộng rãi.

Những người từng trải qua sang chấn từ nhỏ có nguy cơ cao mắc các vấn đề như lo âu, trầm cảm, rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), rối loạn nhân cách ranh giới (BPD) và nghiện chất. Theo bác sĩ Bessel van der Kolk, chuyên gia hàng đầu về sang chấn, những trải nghiệm này có thể phá vỡ cảm giác an toàn ở trẻ, làm thay đổi cấu trúc não bộ và cơ chế phản ứng với căng thẳng – từ đó gây ra khó khăn trong kiểm soát cảm xúc và các mối quan hệ xã hội sau này.

Sang chấn tuổi thơ ảnh hưởng não bộ ra sao?

Nhờ các kỹ thuật chụp ảnh não hiện đại, các nhà khoa học đã khám phá ra những biến đổi đáng kể trong não bộ của người từng trải qua sang chấn thời thơ ấu.

Ba vùng não bị ảnh hưởng nhiều nhất gồm: hạch hạnh nhân (amygdala), hồi hải mã (hippocampus) và vỏ não trước trán (prefrontal cortex).

- Hạch hạnh nhân thường hoạt động quá mức, khiến người bệnh dễ rơi vào trạng thái lo âu hoặc cảnh giác thái quá.

- Hồi hải mã – nơi hình thành ký ức và điều tiết cảm xúc – có thể bị thu nhỏ, dẫn đến khó khăn trong kiểm soát ký ức tiêu cực và cảm xúc mạnh.

- Vỏ não trước trán, trung tâm điều hành và quyết định, cũng có thể bị suy giảm chức năng.

Sự gắn bó thời thơ ấu và hệ quả dài lâu

Mối quan hệ gắn bó đầu đời với cha mẹ hoặc người chăm sóc ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng hình thành các mối quan hệ lành mạnh và ứng phó với căng thẳng khi trưởng thành.

Trẻ em bị ngược đãi, bỏ rơi hoặc được nuôi dạy thiếu nhất quán thường dễ phát triển các rối loạn gắn bó, ảnh hưởng lâu dài đến khả năng tin tưởng và kết nối với người khác.

Cơ chế đối phó tiêu cực hình thành từ sang chấn

Để đối phó với đau buồn, nhiều người hình thành thói quen tiêu cực như trốn tránh thực tại, tách rời cảm xúc hoặc lạm dụng chất kích thích. Dù có thể giúp giải tỏa tạm thời, các hành vi này về lâu dài dễ dẫn đến lệ thuộc và gia tăng rối loạn tâm lý.

Sang chấn và nguy cơ rối loạn tâm thần khi trưởng thành

Khi lớn lên, sang chấn chưa được chữa lành có thể chuyển hóa thành nhiều rối loạn tâm lý nghiêm trọng.

Trong đó, PTSD là một trong những hệ quả phổ biến, với các triệu chứng như hồi tưởng, ác mộng, hoảng loạn và nhạy cảm với các yếu tố gợi nhớ sang chấn.

Ngoài ra, những người từng chịu tổn thương tâm lý từ nhỏ cũng dễ mắc chứng trầm cảm và rối loạn lo âu. Nồng độ cortisol (hormone stress) thường cao ở nhóm người này, góp phần gây rối loạn cảm xúc và ảnh hưởng tiêu cực đến cả sức khỏe thể chất.

Liệu pháp tâm lý và can thiệp điều trị

Việc hiểu rõ tác động lâu dài của tổn thương tuổi thơ là điều kiện tiên quyết để xây dựng phương pháp điều trị phù hợp.

Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) và trị liệu chuyên sâu về sang chấn là hai hướng tiếp cận phổ biến, giúp người bệnh xử lý ký ức đau buồn, xây dựng phản ứng lành mạnh hơn và kiểm soát cảm xúc hiệu quả.

Tầm quan trọng của hỗ trợ sớm

Dù ảnh hưởng của sang chấn tuổi thơ là nghiêm trọng, can thiệp sớm có thể giảm thiểu hậu quả lâu dài. Việc tạo điều kiện sống an toàn, ổn định và cung cấp dịch vụ hỗ trợ tâm lý từ sớm sẽ giúp trẻ hồi phục, phát triển khỏe mạnh và ngăn ngừa các vấn đề tâm thần trong tương lai.

Không thể phủ nhận rằng tổn thương từ thời thơ ấu định hình cách con người cảm nhận cảm xúc, xây dựng mối quan hệ và ứng phó với cuộc sống. Bằng cách nâng cao nhận thức và áp dụng các phương pháp trị liệu phù hợp, chúng ta có thể hỗ trợ người từng bị sang chấn sống hạnh phúc và lành mạnh hơn khi trưởng thành.