Đa dược – khái niệm chỉ việc sử dụng đồng thời từ năm loại thuốc trở lên – đang trở nên phổ biến nhanh chóng trong cộng đồng người cao tuổi trên toàn thế giới.

Nguyên nhân chính bắt nguồn từ tỷ lệ mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính như tăng huyết áp, tiểu đường, suy thận mạn, và các bệnh tim mạch ngày càng gia tăng, đòi hỏi phác đồ điều trị phức tạp hơn.

Theo thống kê, người cao tuổi ở các nước phát triển trung bình dùng hơn sáu loại thuốc mỗi ngày – cao hơn nhiều so với mức khuyến nghị là từ 1,3 đến 2,2 loại thuốc cho nhóm tuổi này. Quá trình lão hóa khiến chức năng gan và thận suy giảm, làm chậm tốc độ chuyển hóa và thải trừ thuốc, từ đó làm tăng nguy cơ tích tụ hoạt chất và độc tính trong cơ thể. Do đó, vấn đề đa dược không chỉ là số lượng thuốc, mà còn liên quan đến những thay đổi phức tạp trong dược động học và dược lực học, làm tăng khả năng xảy ra phản ứng có hại do thuốc (ADEs).

Rủi ro từ đa dược: không chỉ là tương tác thuốc

Hệ quả trực tiếp của việc dùng quá nhiều thuốc không chỉ nằm ở nguy cơ tương tác dược lý. Người lớn tuổi dễ gặp tác dụng phụ nghiêm trọng hơn, làm tăng khả năng phải nhập viện, cấp cứu hoặc nằm viện kéo dài. Chẳng hạn, thuốc an thần hay nhóm benzodiazepin có thể gây buồn ngủ, lú lẫn và chóng mặt – làm gia tăng tỷ lệ té ngã, nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở người già. Ngoài ra, đa dược còn liên quan đến suy giảm nhận thức, rối loạn vận động và sự xuất hiện của các hội chứng lão khoa như tiểu không kiểm soát, dễ mệt mỏi, mất thăng bằng. Việc phải tuân thủ lịch dùng thuốc phức tạp cũng làm giảm khả năng tuân thủ điều trị, làm tăng tỷ lệ thất bại trong quản lý bệnh. Gánh nặng tài chính do đơn thuốc dài cũng khiến nhiều người cao tuổi bỏ liều, uống không đều hoặc từ chối điều trị.

Một nghiên cứu tại Bệnh viện Chulalongkorn (Bangkok) cho thấy có tới 63% bệnh nhân cao tuổi nội trú gặp các vấn đề liên quan đến thuốc, trong đó đa dược và đa bệnh lý là yếu tố chính góp phần. Những phát hiện tương tự đã được ghi nhận trên toàn cầu, phản ánh mức độ nghiêm trọng của vấn đề này.

Giải pháp kiểm soát đa dược: kê đơn hợp lý và giảm thuốc

Để đối phó với đa dược, cần một cách tiếp cận đa ngành, lấy người bệnh làm trung tâm. Việc đánh giá toàn diện đơn thuốc – có sự phối hợp giữa bác sĩ, dược sĩ và người chăm sóc – giúp xem xét lại từng loại thuốc về mặt hiệu quả, an toàn và sự cần thiết. "Giảm thuốc" (Deprescribing) – tức là quá trình cắt giảm hoặc ngưng các thuốc không còn hữu ích hoặc tiềm ẩn rủi ro – đang được xem là một bước can thiệp quan trọng. Phương pháp này giúp giảm số lượng thuốc không cần thiết, cải thiện chất lượng sống và giảm chi phí y tế. Theo dõi định kỳ chức năng gan thận, tình trạng dinh dưỡng và trí nhớ là cần thiết để điều chỉnh thuốc linh hoạt. Giáo dục người bệnh và đơn giản hóa lịch uống thuốc cũng giúp tăng khả năng tuân thủ và nâng cao vai trò chủ động của người cao tuổi trong chăm sóc sức khỏe.

Tiến sĩ Michael J. R. Anderson – chuyên gia về dược lý học lão khoa – nhấn mạnh: "Giảm thuốc không chỉ là loại bỏ viên thuốc thừa, mà là tạo cơ hội để cải thiện chất lượng sống cho người già. Đây cần là một phần không thể thiếu trong kế hoạch điều trị toàn diện, dựa trên đánh giá kỹ lưỡng và sự phối hợp liên chuyên khoa".

Vai trò của nhân viên y tế và công nghệ mới

Dược sĩ đóng vai trò thiết yếu trong việc tối ưu hóa đơn thuốc, phát hiện nguy cơ tương tác và tư vấn cho người bệnh. Mô hình phối hợp chăm sóc tích hợp dược sĩ vào nhóm bác sĩ gia đình đã chứng minh hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ nhập viện do thuốc. Công nghệ như đơn thuốc điện tử tích hợp hỗ trợ ra quyết định lâm sàng, cùng với khám chữa bệnh từ xa, cho phép theo dõi thuốc kịp thời và điều chỉnh nhanh chóng. Những tiến bộ này hướng tới cá thể hóa điều trị, đảm bảo an toàn và hiệu quả tối đa cho từng bệnh nhân cao tuổi.

Tóm lại, đa dược là thách thức lớn trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, nhưng có thể quản lý được nếu có sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên gia y tế, công nghệ hỗ trợ hiện đại và chiến lược giảm thuốc hợp lý. Một kế hoạch điều trị toàn diện, linh hoạt, đặt người bệnh làm trung tâm sẽ là chìa khóa để giúp người cao tuổi sống khỏe mạnh và an toàn dù đang phải dùng nhiều loại thuốc.