Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT), đặc biệt là thành phần Tiếp xúc và Ngăn phản ứng (ERP), hiện vẫn là lựa chọn hàng đầu trong điều trị rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) không dùng thuốc.

Phương pháp này tập trung vào việc từng bước cho bệnh nhân đối diện với những tình huống gây lo âu mà không thực hiện hành vi cưỡng chế đi kèm.

Qua thời gian, bệnh nhân học được cách “tái huấn luyện” não bộ để giảm phản ứng tiêu cực với những ám ảnh vốn chi phối cuộc sống hằng ngày. Không giống với lối tiếp cận né tránh truyền thống, ERP hướng đến sự đối diện chủ động với nỗi sợ – từ đó hình thành sự thích nghi lâu dài với các kích thích gây ám ảnh. Tuy hiệu quả đã được chứng minh, ERP vẫn đối mặt với nhiều rào cản như sự thiếu hụt chuyên viên trị liệu được đào tạo bài bản, tâm lý e ngại của người bệnh và thời gian điều trị kéo dài. Tuy nhiên, định dạng liệu pháp có cấu trúc rõ ràng và dễ chuẩn hóa giúp ERP có thể thích nghi với nhiều điều kiện thực tế khác nhau.

Hướng đi mới: Liệu pháp số hóa và mô hình trị liệu cường độ cao

Nhằm khắc phục các giới hạn về tiếp cận và tuân thủ, CBT dạng trực tuyến và mô hình trị liệu cường độ cao đã được phát triển. Các chương trình CBT qua internet (iCBT) cho phép bệnh nhân tiếp cận các mô-đun ERP tại nhà, giúp mở rộng phạm vi điều trị đến những khu vực thiếu chuyên gia hoặc người bệnh khó sắp xếp thời gian. Nhiều phân tích tổng hợp cho thấy iCBT không chỉ vượt trội hơn hẳn so với nhóm đối chứng thụ động, mà còn đạt hiệu quả gần ngang với trị liệu trực tiếp về giảm triệu chứng.

Ngoài ra, mô hình trị liệu hành vi nhận thức chuyên sâu (CCBT) rút ngắn thời gian trị liệu bằng cách tăng tần suất buổi điều trị trong một khoảng thời gian ngắn. Một nghiên cứu từ nhóm Clínic-IDIBAPS đã ghi nhận rằng trẻ em và thiếu niên chưa dùng thuốc, sau khi trải qua chương trình CCBT kéo dài một tháng, giảm đến 30% triệu chứng và kết quả vẫn duy trì sau 6 tháng.

Đặc biệt, nhóm trẻ nhỏ tuổi và có biểu hiện nặng ban đầu lại cải thiện mạnh hơn, cho thấy tiềm năng của việc can thiệp sớm và tập trung.

ACT và CBT Dựa Trên Suy Diễn: Góc nhìn mới

Liệu pháp Chấp nhận và Cam kết (ACT) mang đến một cách tiếp cận bổ sung, khuyến khích người bệnh chấp nhận sự hiện diện của các ý nghĩ ám ảnh mà không cố loại bỏ chúng, đồng thời sống theo giá trị cá nhân ngay cả khi cảm thấy lo lắng. Dù vẫn cần thêm các thử nghiệm lớn hơn, dữ liệu sơ bộ cho thấy ACT có thể là công cụ hữu ích trong điều trị OCD.

Trong khi đó, liệu pháp dựa trên suy diễn (IBT) hướng đến việc tháo gỡ các niềm tin méo mó gây ra ý nghĩ ám ảnh, thông qua kỹ thuật tưởng tượng có hướng dẫn. Khi kết hợp với CBT truyền thống, mô hình CBT dựa trên suy diễn đang mở ra một hướng đi tiềm năng mới trong điều trị nhận thức cho OCD. Các nghiên cứu có kiểm soát bước đầu ghi nhận kết quả tích cực về giảm triệu chứng.

Neuromodulation và phẫu thuật thần kinh: Hy vọng mới cho trường hợp kháng trị

Khoảng 20–25% bệnh nhân OCD không đáp ứng tốt với thuốc hoặc liệu pháp hành vi truyền thống. Với nhóm này, các kỹ thuật điều biến thần kinh như kích thích điện qua da đầu (tDCS), kích thích từ xuyên sọ lặp lại (rTMS), và kích thích não sâu (DBS) được xem là các giải pháp thay thế đầy triển vọng. Các kỹ thuật này nhằm điều chỉnh hoạt động bất thường của vòng mạch CSTC – được cho là đóng vai trò trung tâm trong sinh lý bệnh OCD. Trong đó, DBS nổi bật nhờ khả năng điều chỉnh linh hoạt và hiệu quả lâu dài, dù vẫn đòi hỏi can thiệp phẫu thuật phức tạp. Sự phát triển của công nghệ hình ảnh và điện sinh lý đang giúp cá nhân hóa điều trị bằng cách nhắm chính xác vào từng vùng não bộ đặc hiệu.

Nhận định chuyên gia: Tương lai của trị liệu hành vi trong OCD

Tiến sĩ Miquel A. Fullana – chuyên gia hàng đầu về tâm lý lâm sàng và OCD – nhận định: “Những đổi mới như trị liệu chuyên sâu và nền tảng kỹ thuật số đang thay đổi cách tiếp cận điều trị OCD, giúp phương pháp hiệu quả trở nên dễ tiếp cận và linh hoạt hơn”, Ông cũng cho rằng việc tích hợp trị liệu hành vi với công nghệ điều biến thần kinh là bước khởi đầu cho một thời đại chăm sóc sức khỏe tâm thần cá thể hóa, chính xác hơn.

Tóm lại, điều trị hành vi cho OCD đã bước sang một giai đoạn mới – từ mô hình ERP truyền thống đến các phương thức số hóa, trị liệu chuyên sâu, và cách tiếp cận nhận thức hiện đại như ACT, IBT. Với các trường hợp kháng trị, kỹ thuật điều biến thần kinh mở ra thêm hy vọng.

Sự phối hợp giữa nghiên cứu lâm sàng, đào tạo nhân lực và công nghệ tiên tiến chính là chìa khóa mở rộng khả năng tiếp cận và tối ưu hóa hiệu quả điều trị cho hàng triệu người đang sống chung với rối loạn ám ảnh cưỡng chế trên toàn cầu.