Bạn đã bao giờ tự nhiên thèm một bát kem sau một ngày mệt nhoài, hoặc cứ căng thẳng là lại muốn nhâm nhi đồ mặn giòn rụm? Nếu bạn từng thắc mắc vì sao có những món ăn “quyến rũ” đến mức khó cưỡng, bạn không hề đơn độc.
Cơn thèm ăn đôi khi dữ dội, như thể nó cầm lái thay mình. Vậy điều gì đứng sau hành vi này? Hãy cùng khám phá góc nhìn tâm lý đằng sau những cơn thèm ăn và xem chúng tiết lộ gì về cảm xúc, ký ức—thậm chí cả cách chúng ta đối phó với cuộc sống.
1. Mối liên hệ giữa cảm xúc và đồ ăn
Khi bạn căng thẳng, lo âu hoặc thậm chí chỉ… chán, thật dễ để thèm những món “an ủi” — những món khiến bạn thấy dễ chịu hơn, dù chỉ trong chốc lát. Hiện tượng này thường được gọi là ăn theo cảm xúc. Cơn thèm khi ấy không hẳn đến từ đói bụng; nó đến từ nhu cầu “chữa cháy” cảm xúc thật nhanh.
Hãy nghĩ đến lúc bạn gặp một ngày tệ và bỗng muốn ăn món khoái khẩu thời thơ ấu. Món ăn ấy gợi lại những năm tháng đơn giản hơn, và trong khoảnh khắc, nó có thể mang lại cảm giác an toàn, được vỗ về.
2. Vai trò của dopamine
Cơn thèm ăn cũng gắn chặt với cách não bộ vận hành. Cụ thể, một chất dẫn truyền thần kinh tên là dopamine giữ vai trò rất lớn. Dopamine thường được gọi là “chất tạo cảm giác dễ chịu”, được giải phóng khi chúng ta làm điều gì đó mang lại niềm vui—như thưởng thức một bữa ăn ngon.
Khi bạn ăn những món nhất định, chẳng hạn đồ ngọt hoặc đồ mặn, não sẽ “thưởng” bạn bằng cách giải phóng dopamine, khiến hành vi ấy được củng cố. Lâu dần, não bắt đầu liên kết những món đó với khoái cảm, khiến bạn thèm chúng thường xuyên hơn. Vì thế, những cơn thèm đồ ăn vặt đôi khi khó cưỡng đến mức… biết không tốt mà vẫn muốn.
3. Ảnh hưởng của tuổi thơ và ký ức
Cơn thèm ăn của bạn cũng có thể bắt nguồn từ những ký ức sâu xa thời thơ ấu. Nhiều nghiên cứu cho thấy đồ ăn thường gắn liền với trải nghiệm cảm xúc trong quá trình lớn lên, như bữa cơm gia đình, dịp lễ tết, những buổi sum vầy, hoặc cảm giác được vỗ về khi buồn.
Những món ấy có thể không “lành mạnh” nhất, nhưng chúng gợi lại sự ấm áp và an toàn của một thời. Vì vậy, nhiều người thèm một món cụ thể vì nó gợi nhớ bố mẹ, bà, hoặc một khoảnh khắc đặc biệt. Theo chuyên gia tâm lý học và hành vi ăn uống Brian Wansink (từng công tác tại Đại học Cornell), “món ăn an ủi” thường ít liên quan đến đói, mà liên quan nhiều hơn đến sợi dây hoài niệm mạnh mẽ nối ta với quá khứ.
4. Căng thẳng và bản năng sinh tồn
Cơ thể chúng ta được “lập trình” để thèm đồ giàu năng lượng khi căng thẳng. Đây là một bản năng sinh tồn có từ lịch sử tiến hóa. Trong những thời điểm nguy hiểm, tổ tiên của chúng ta cần năng lượng nhanh để chiến đấu hoặc bỏ chạy.
Dù tác nhân gây stress thời nay khác hẳn như hạn chót công việc hay mâu thuẫn trong các mối quan hệ—não bộ vẫn có thể “hiểu nhầm” rằng cơ thể cần một cú nạp năng lượng tức thì. Đó là lý do khi áp lực dâng cao, ta thường thèm món nhiều đường, nhiều béo: chúng cung cấp năng lượng nhanh, và cơ thể có thể diễn giải điều đó như một nhu cầu sống còn.
5. Hormone và cơn thèm
Hormone ảnh hưởng rất lớn đến cảm giác thèm ăn, và những thay đổi nội tiết có thể khiến cơn thèm trở nên dữ dội hơn. Chẳng hạn, trước kỳ kinh nguyệt, cơ thể tăng sản sinh estrogen và progesterone, dễ kéo theo cơn thèm sô-cô-la hoặc đồ mặn.
Tương tự, những người có mức cortisol cao (một hormone liên quan đến căng thẳng) có thể thèm đồ ngọt như một cách “đòi” thêm năng lượng. Những dao động nội tiết này là một lý do nữa khiến cơn thèm đôi lúc mang cảm giác khó kiểm soát.
6. Tác động của quảng cáo và mạng xã hội
Trong thế giới hiện đại, cơn thèm ăn còn bị định hình bởi những tác động bên ngoài. Quảng cáo, tiếp thị và mạng xã hội liên tục “bắn” vào mắt ta hình ảnh đồ ăn hấp dẫn, dễ kích hoạt cảm giác thèm.
Bạn có từng thấy một đoạn quảng cáo đồ ăn nhanh và tự dưng muốn ăn hamburger, dù trước đó không hề đói? Điều này không hề ngẫu nhiên—các thương hiệu rất giỏi khai thác “điểm chạm” tâm lý để tạo ra ham muốn với sản phẩm.
7. Đồ ăn như một cơ chế đối phó
Với một số người, đồ ăn trở thành cách đối phó khi cảm xúc nặng nề hoặc tình huống khó khăn. Khi stress, buồn bã hay cô đơn, họ tìm đến đồ ăn như một hình thức tự xoa dịu. Dù có thể giúp dễ chịu tạm thời, chiến lược này dễ tạo thành một vòng lặp: càng căng thẳng càng ăn theo cảm xúc.
Theo thời gian, não bộ liên kết đồ ăn với cảm giác được an ủi, khiến cơn thèm xuất hiện nhiều hơn mỗi khi bạn gặp áp lực hoặc cảm xúc tiêu cực.
Lần tới khi một cơn thèm kéo đến, hãy thử tự hỏi: Thật ra mình đang thèm gì? Có phải cơ thể đói thật, hay nó đang cố “nói” với mình điều gì khác? Hiểu được nguyên nhân tâm lý phía sau cơn thèm ăn có thể giúp bạn đưa ra lựa chọn tỉnh táo hơn. Và đó cũng là bước đầu để tìm những cách đối phó lành mạnh hơn với cảm xúc, căng thẳng, hay cả sự buồn chán mà không cần dựa vào một bịch snack giòn rụm.
