Bước vào không gian không chỉ là chuyện trôi lơ lửng giữa các vì sao mà đó còn là thử thách khắc nghiệt mà cơ thể chúng ta chưa từng trải nghiệm trên Trái Đất.
Không gian kiểm tra mọi phần trong cơ thể, từ xương, cơ bắp đến từng tế bào, theo những cách vừa kỳ thú vừa đầy rủi ro.
Nhiều thay đổi này gắn liền với thuyết tương đối của Einstein, lý thuyết chỉ ra rằng thời gian và không gian hoạt động khác nhau tùy thuộc vào tốc độ và lực hấp dẫn.
Giãn nở thời gian: Không gian có thể khiến chúng ta “trẻ” hơn?
Về lý thuyết, các phi hành gia có thể già đi chậm hơn người ở Trái Đất. Hiệu ứng này gọi là *giãn nở thời gian*, xuất phát từ thuyết tương đối của Einstein. Thời gian không cố định — nó thay đổi theo vận tốc. Phi hành gia bay quanh Trái Đất với vận tốc khoảng 28.000 km/giờ.
Dù con số này chưa gần vận tốc ánh sáng, nó vẫn đủ để làm thời gian trôi chậm lại ở mức có thể đo được. Thực tế, các phi công thực hiện nhiệm vụ dài ngày trong không gian từng trở về với đồng hồ trên tàu “chậm” hơn vài phút so với đồng hồ trên Trái Đất.
Ở cấp độ tế bào, thời gian trôi chậm có thể khiến quá trình lão hoá và chuyển hoá chậm lại. Theo góc nhìn này, du hành vũ trụ không làm rút ngắn tuổi thọ — thậm chí có thể hơi kéo dài quá trình lão hoá. Tuy nhiên, mọi thứ không đơn giản, vì môi trường không gian lại mang đến những thách thức thể chất vô cùng nghiêm trọng.
Các biến đổi thể chất: Gặp gỡ Frank Rubio
Lấy ví dụ phi hành gia Frank Rubio. Anh đã sống 371 ngày trên Trạm Vũ trụ Quốc tế, hoàn thành 5.963 vòng quỹ đạo và đi được hơn 157,4 triệu dặm (tương đương 253,3 triệu km).
Khi tàu đáp xuống thảo nguyên rộng lớn, anh bước ra với nụ cười — nhưng cơ thể rõ ràng kiệt sức. Rubio cần đội cứu hộ và bác sĩ hỗ trợ để đứng vững trở lại.
Trải nghiệm của anh phản ánh điều nhiều phi hành gia từng trải qua:
những chuyến bay dài ngày làm thay đổi cơ thể con người theo những cách mà ta không thể cảm nhận được khi đứng trên Trái Đất.
Biến Đổi Cột Sống Trong Vi Trọng Lực
Trên Trái Đất, trọng lực giúp nén và giữ cột sống ổn định. Nhưng trong môi trường vi trọng lực, cột sống “giãn” ra, khiến các phi hành gia cao thêm vài xăng-ti-mét. Nghe thú vị, nhưng đi kèm không ít rủi ro.
Cột sống kéo dài khiến nhiều người bị đau lưng, và khi trở về Trái Đất, họ có nguy cơ cao bị thoát vị đĩa đệm. Môi trường ít áp lực cũng làm tốc độ mất xương tăng nhanh, khiến cơ thể dễ gãy xương hơn. Ở Trái Đất, chúng ta tự nhiên mất khoảng 1–2% khối lượng xương mỗi tháng ở người già. Trong không gian, chỉ 6 tháng đã có thể làm phi hành gia mất tới 10%. Trong điều kiện y tế hạn chế, gãy xương trở thành rủi ro cực kỳ nguy hiểm vì khả năng hồi phục rất thấp.
Teo Cơ Trong Không Trọng Lực
Cơ bắp cũng chịu tác động lớn. Trên Trái Đất, cơ luôn hoạt động để giữ tư thế nên ta hầu như không để ý. Nhưng trong không gian, cơ gần như không phải “làm việc”, khiến chúng nhanh chóng teo lại. Các nghiên cứu cho thấy phi hành gia có thể mất khoảng 20% khối lượng cơ chỉ sau 2 tuần. Với những nhiệm vụ kéo dài 3–6 tháng, mức teo cơ có thể lên đến 30%. Khi trở về Trái Đất, việc đứng vững, đi lại hay tái thích nghi với trọng lực trở thành một thử thách thực sự.
Bức Xạ Và Ảnh Hưởng Lên Gene
Chất lỏng trong cơ thể cũng dồn lên phần đầu, gây sưng quanh mắt và làm mờ thị lực. Một số người còn gặp thay đổi cấu trúc mắt lâu dài — thậm chí không hồi phục.
Bức xạ vũ trụ còn nguy hiểm hơn: nó có thể làm tổn thương vật chất di truyền. Ở đầu mút nhiễm sắc thể là các đầu mút bảo vệ (tương đương “nắp chặn”), giúp ngăn ngừa hư hại. Những đầu mút này tự nhiên ngắn dần khi chúng ta già đi.
Điều gây ngạc nhiên là đầu mút nhiễm sắc thể của phi hành gia có thể kéo dài hơn khi ở ngoài không gian — rồi lại ngắn đột ngột khi họ trở về Trái Đất. Các nhà khoa học nghi ngờ bức xạ là yếu tố chính, khiến câu chuyện về sức khỏe trong không gian trở nên phức tạp hơn nhiều.
Cân Đo Giữa Rủi Ro Và Giá Trị
Rõ ràng, du hành vũ trụ gây ra nhiều tác động lớn và phần lớn là tiêu cực. Từ teo cơ, mất xương, thay đổi thị lực đến biến đổi trong vật chất di truyền, phi hành gia phải đối mặt với những thử thách mà ít ai có thể hình dung.
Không gian khiến cơ thể vừa có những biểu hiện “trẻ lại” theo một số cơ chế, vừa “lão hóa nhanh” vì tổn hại thực tế — làm cho câu hỏi về tuổi thọ càng thêm khó có lời giải.
Bài học từ không gian
Lần tới khi ngước nhìn lên những vì sao, hãy nhớ rằng bước ra ngoài Trái Đất không chỉ là một cuộc phiêu lưu mà đó là một thử thách sâu sắc đối với cơ thể con người. Mỗi vòng quỹ đạo, mỗi kilomet bay, đang âm thầm thay đổi chúng ta theo những cách mà khoa học mới chỉ bắt đầu giải mã.
Theo dõi hành trình của các phi hành gia giúp chúng ta hiểu rõ hơn sự mong manh — và cả khả năng phi thường — của cơ thể mình. Vũ trụ luôn có những bài học, và chính cơ thể chúng ta là bằng chứng sống động cho điều đó.
