Bạn lau mặt bàn bếp bằng một chiếc khăn khử khuẩn, cảm thấy thật hài lòng. Bề mặt sáng bóng. Mùi chanh tươi mát lan tỏa. Mọi thứ trông thật sạch sẽ.
Nhưng liệu việc đó có thực sự cần thiết? Và hành động ấy — lặp lại mỗi ngày, thậm chí mỗi giờ có thể đang gây hại nhiều hơn lợi không?
Sau nhiều năm nâng cao ý thức về vệ sinh, nhiều gia đình giờ đây trông như những “phòng khám thu nhỏ”: bình xịt khử khuẩn dưới mọi bồn rửa, máy khử trùng tia cực tím cho điện thoại, và xà phòng diệt khuẩn trong mỗi phòng tắm.
Tuy nhiên, các nhà khoa học đang âm thầm lên tiếng cảnh báo: không phải việc làm sạch nào cũng có lợi, và một số thói quen có thể làm suy yếu hệ miễn dịch tự nhiên, phá vỡ hệ sinh thái trong nhà hoặc thậm chí góp phần làm tăng khả năng kháng khử khuẩn. Đã đến lúc chúng ta cần định nghĩa lại thế nào là “sạch”.
Cách chất khử khuẩn thực sự hoạt động
Không phải tất cả sản phẩm diệt khuẩn đều tiêu diệt vi trùng theo cùng một cách. Hiểu rõ sự khác biệt sẽ giúp bạn chọn đúng loại phù hợp.
• Dung dịch cồn (ethanol hoặc isopropanol 60–70%):
Phá vỡ màng bọc của virus và màng tế bào vi khuẩn. Hiệu quả trong vòng 30 giây. Thích hợp cho bề mặt nhỏ như tay nắm cửa hoặc màn hình điện thoại.
• Hợp chất amoni bậc bốn (quats):
Thường có trong khăn và bình xịt khử khuẩn. Chúng làm thủng màng tế bào vi sinh vật và lưu lại trên bề mặt, giúp bảo vệ trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, chúng có thể gây kích ứng phổi và phân hủy chậm, không thân thiện với môi trường.
• Oxy già (hydrogen peroxide 3–5%):
Oxy hóa protein trong vi sinh vật. Phân hủy thành nước và oxy, thân thiện với môi trường. Cần để bề mặt ướt trong 1–3 phút để đạt hiệu quả.
• Nước tẩy (natri hypoclorit):
Mạnh và nhanh, nhưng ăn mòn cao. Phải được pha loãng và sử dụng ở nơi thông thoáng. Mất tác dụng nhanh khi tiếp xúc với ánh sáng hoặc không khí.
Điểm mấu chốt: thời gian tiếp xúc quan trọng hơn lượng xịt. Hầu hết sản phẩm cần bề mặt ướt trong 30 giây đến 3 phút. Nếu bạn xịt rồi lau ngay? Bạn chỉ đang “phủi” vi trùng đi quanh mà thôi.
Sự thay đổi trong khoa học sau đại dịch
Trong giai đoạn đầu của đại dịch, các cơ quan y tế khuyến khích khử trùng bề mặt thường xuyên — do lo ngại lây nhiễm qua vật thể. Nhưng sau nhiều năm nghiên cứu, dữ liệu cho thấy đường lây truyền qua không khí* mới là con đường chính của hầu hết virus đường hô hấp, bao gồm cả virus corona và cúm.
Như tiến sĩ Elena Torres, nhà vi sinh vật học môi trường tại Đại học British Columbia, chia sẻ: “Chúng ta đã lau bàn như trong phòng hồi sức, trong khi mối nguy thực sự lại ở không khí”.
Sự thay đổi này đã khiến các cơ quan y tế điều chỉnh hướng dẫn. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) hiện khẳng định rằng: Đối với hầu hết các hộ gia đình, chỉ cần lau bằng xà phòng và nước là đủ, khử trùng chỉ cần thiết khi có người ốm hoặc sau khi có khách có nguy cơ cao.
Vì sao? Vì việc lạm dụng các chất khử khuẩn mạnh có thể:
• Tiêu diệt các vi sinh vật có lợi giúp huấn luyện hệ miễn dịch.
• Góp phần tạo ra tình trạng kháng khuẩn.
• Gây kích ứng da và đường hô hấp, đặc biệt ở trẻ em và người bị hen suyễn.
Những sai lầm phổ biến (và cách khắc phục)
1. Khử trùng mọi thứ, mọi lúc
Mặt bàn bếp của bạn không cần được lau bằng nước tẩy mỗi ngày. Hãy chỉ dùng chất khử khuẩn mạnh sau khi chế biến thực phẩm sống hoặc khi có người ốm. Đối với việc lau hàng ngày, xà phòng và nước có thể loại bỏ tới 99% vi khuẩn.
2. Dùng tia cực tím (UV) trên da hoặc thực phẩm
Thiết bị chiếu tia UV-C được quảng cáo là có thể khử khuẩn thực phẩm hoặc tay. Nhưng thực tế, tia UV không thể chiếu vào các khe hẹp và có thể làm hỏng da hoặc giảm chất dinh dưỡng trong thực phẩm. Chúng chỉ phù hợp khi sử dụng trong điều kiện được kiểm soát, không nên lạm dụng tại nhà.
3. Trộn lẫn các dung dịch tẩy rửa để “mạnh hơn”
Không bao giờ được trộn nước tẩy với giấm hoặc amoniac vì sẽ tạo ra khí độc. Ngay cả khi kết hợp “tự nhiên” và “hóa học” cũng có thể sinh ra phản ứng nguy hiểm. Hãy dùng một sản phẩm tại một thời điểm, đọc kỹ hướng dẫn và rửa sạch nếu cần.
4. Quá phụ thuộc vào xà phòng diệt khuẩn
Xà phòng thông thường hoạt động bằng cách loại bỏ vi khuẩn khỏi da để nước cuốn trôi đi. Loại “diệt khuẩn” chứa triclosan không mang lại lợi ích bổ sung nào, thậm chí đã bị cấm ở nhiều quốc gia do lo ngại về sức khỏe.
5. Bỏ quên việc thông gió
Mở cửa sổ để không khí lưu thông giúp giảm vi khuẩn trong không khí hiệu quả hơn nhiều so với lau bề mặt. Hãy mở cửa 10–15 phút mỗi ngày, đặc biệt trong bếp và phòng tắm.
Thói quen thông minh dựa trên khoa học hiện nay
Bạn không cần chọn giữa “an toàn” và “thoải mái”. Hãy cân bằng cả hai bằng những thói quen này:
1. Tập trung vào khu vực thường chạm tay:
Tay nắm cửa, công tắc đèn, điều khiển tivi, vòi nước. Khử trùng 1–2 lần mỗi tuần, hoặc hàng ngày khi có người ốm.
2. Dùng đúng công cụ cho từng việc:
• Xà phòng và nước → lau dọn hàng ngày.
• Khăn ướt khử khuẩn → lau đồ điện tử.
• Bình xịt oxy già → thớt và bề mặt bếp.
3. Rửa tay, đừng lau điện thoại liên tục:
Điện thoại bẩn, nhưng rửa tay thường xuyên hiệu quả hơn nhiều so với việc lau điện thoại mỗi giờ.
4. Cho phép một chút “bẩn” tồn tại:
Nghiên cứu cho thấy trẻ em sống trong môi trường có vi sinh vật vừa phải ít bị dị ứng hơn và có hệ miễn dịch mạnh hơn. Một ngôi nhà vô trùng không phải là ngôi nhà khỏe mạnh.
5. Bảo quản thực phẩm đúng cách:
Phần lớn các bệnh trong gia đình xuất phát từ thực phẩm hỏng, không phải từ vi khuẩn trên mặt bàn. Hãy bảo quản thực phẩm trong tủ lạnh, dùng hộp kín, và kiểm tra hạn sử dụng thường xuyên.
Sạch sẽ không đồng nghĩa với vô trùng. Thực tế, nó không nên như vậy. Ngôi nhà của chúng ta không phải phòng thí nghiệm, mà là không gian sống — nơi có con người, thú cưng, và vô số vi sinh vật tự nhiên giúp cơ thể khỏe mạnh hơn.
Lần tới khi bạn định cầm lọ khử khuẩn, hãy dừng lại và tự hỏi: “Bề mặt này thực sự có nguy cơ không, hay chỉ cần lau nhẹ là đủ?”
Đôi khi, lựa chọn lành mạnh nhất không phải là khử trùng mà là sống, hít thở, và tin tưởng vào khả năng tự bảo vệ tự nhiên của cơ thể trong thế giới quanh ta.
