Bạn đang ăn được nửa bát cá hồi thì chợt dừng lại — không phải vì vị lạ, mà vì bạn vừa đọc được rằng cá ngày nay đi kèm với “món phụ là nhựa”. Không phải nói ví von. Mà là thật. Những mảnh vụn siêu nhỏ, vô hình.

Bạn đặt nĩa xuống. Nhìn quanh. Mọi người vẫn ăn như bình thường. Có lẽ bây giờ điều đó đã “bình thường” thật rồi.

Hóa ra, vi nhựa không còn chỉ là rác trên bãi biển hay ô nhiễm đại dương nữa. Giờ đây, chúng ở trong bếp, trong tủ lạnh, và có thể ngay trong bữa ăn gần nhất của bạn. Và không, rửa kỹ cũng chẳng giúp được gì đâu.

Thứ này đến từ đâu vậy?

Bắt đầu với nước. Nước máy, nước đóng chai, nước lọc — giờ hầu như chẳng còn khác biệt. Một nghiên cứu toàn cầu năm 2019 đã kiểm tra 259 mẫu nước uống từ 14 quốc gia. Kết quả: hơn 80% mẫu có chứa vi nhựa. Tệ nhất? Nước đóng chai có mức nhiễm gấp đôi nước máy. Một thương hiệu nổi tiếng thậm chí ghi nhận tới 10.000 hạt vi nhựa mỗi lít nước. Không sai đâu — mười nghìn hạt.

Bạn đang uống cả một “ly nước rắc nhựa”.

Và còn kỳ lạ hơn. Túi trà của bạn thì sao? Nếu đó là loại hình chóp mịn bóng, rất có thể nó được làm từ nylon hoặc PET — nói cách khác, nhựa. Khi ngâm trong nước sôi, chúng có thể thải ra tới 16 triệu hạt vi nhựa cho mỗi tách trà. Vâng, triệu. Tách trà thảo mộc thư giãn của bạn thực ra là một “tách trà nhựa”.

Hải sản – hay “nhựa biển”?

Hàu, nghêu, tôm, thậm chí cá ngừ cao cấp — các nhà nghiên cứu đã phát hiện vi nhựa nằm trong chính thịt của chúng. Không phải trôi nổi bên ngoài, mà là bên trong cơ thể. Một nghiên cứu năm 2021 đăng trên Tạp chí Khoa học & Công nghệ Môi trường cho thấy: người ăn hải sản thường xuyên có thể nuốt tới 11.000 hạt vi nhựa mỗi năm — tức khoảng 30 hạt mỗi ngày.

Tại sao? Bởi các loài lọc nước như hàu và trai hút nước biển để ăn, và nước biển nay chứa tới 8,3 triệu hạt nhựa mỗi mét khối ở một số khu vực ven bờ. Nhựa không tiêu hóa được — nó tích tụ lại trong cơ thể. Và khi bạn ăn hải sản, bạn ăn luôn cả những gì chúng đã ăn.

Ngay cả muối ăn cũng không thoát. Muối biển, muối mỏ, muối hồ — được kiểm tra trên toàn cầu, hơn 90% chứa vi nhựa. Lượng trung bình trong mỗi khẩu phần? Khoảng 50–200 hạt. Bạn đang nêm gia vị cho món ăn bằng “bụi nhựa”.

Vấn đề nhựa trong tủ bếp của bạn

Không chỉ nguyên liệu tươi sống — thực phẩm đóng gói cũng là thủ phạm thầm lặng.

1. Bánh mì bọc nhựa? Các hạt vi nhựa thấm từ bao bì vào bánh theo thời gian — đặc biệt khi bảo quản trong nhiệt hoặc ánh nắng.

2. Thực phẩm đóng hộp với lớp lót nhựa (dù “không BPA”) vẫn giải phóng vi nhựa vào súp, đậu, cá...

3. Đồ ăn liền hâm trong lò vi sóng bằng khay nhựa? Quá trình gia nhiệt khiến nhựa giải phóng hạt nhanh hơn tới 400%.

Ngay cả bao bì “phân hủy sinh học” thân thiện môi trường cũng không vô tội. Nhiều loại làm từ axit polylactic (PLA) — vẫn phân rã thành vi nhựa trong điều kiện thực tế, chỉ tan hoàn toàn trong nhà máy công nghiệp.

Nhựa làm gì với cơ thể bạn?

Đây là sự thật khó chịu: Chúng ta chưa biết hết. Nhưng dấu hiệu ban đầu không mấy tích cực.

Vi nhựa nhỏ tới 0,1 micrômét (tức bằng 1/100 sợi tóc người) có thể xâm nhập vào máu. Từ đó, chúng được phát hiện trong nhau thai, phổi, và cả mô não người qua khám nghiệm tử thi. Thí nghiệm trên động vật cho thấy chúng gây viêm, rối loạn nội tiết và phá vỡ hệ vi sinh đường ruột.

Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2023 đã phơi nhiễm tế bào gan và phổi người với vi nhựa thông dụng (PET và polystyrene). Chỉ sau 48 giờ, chuyển hóa tế bào giảm mạnh, stress oxy hóa tăng vọt, và một số tế bào ngừng hoạt động bình thường.

Điều đáng lo hơn? Không chỉ bản thân nhựa gây hại. Các hạt vi nhựa hoạt động như miếng bọt biển, hấp thụ kim loại nặng và hóa chất độc hại (như PCB và dioxin) có sẵn trong môi trường. Nói cách khác, mỗi khi bạn nuốt một hạt vi nhựa, bạn đang nuốt cả “xe chở độc tố”.

Bạn có thể làm gì (mà không phải sống tách biệt khỏi thế giới)?

Bạn không thể loại bỏ hoàn toàn, nhưng có thể giảm đáng kể — bắt đầu ngay hôm nay.

1. Bỏ chai nhựa. Dùng thép không gỉ hoặc thủy tinh. “Không BPA” không có nghĩa là “không nhựa”.

2. Tránh túi trà. Dùng trà lá rời với lọc kim loại, hoặc chọn thương hiệu dùng túi trà từ thực vật không chứa nhựa.

3. Cân nhắc lại hải sản. Hạn chế động vật có vỏ, chọn cá nhỏ, sống ngắn ngày (như cá mòi thay vì cá ngừ) vì chúng tích tụ ít nhựa hơn.

4. Bảo quản thông minh. Không hâm nóng trong nhựa. Chuyển sang hộp thủy tinh, tránh màng bọc thực phẩm, thay bằng sáp ong hoặc nắp silicone.

5. Lọc nước. Bộ lọc than hoạt tính có thể giữ lại một phần hạt vi nhựa; hệ thống thẩm thấu ngược lọc tốt hơn — nhưng giá cao hơn.

Ít nhựa hơn, nhiều thủy tinh hơn, bữa ăn sạch hơn.

Khoan đã — có nên hoảng sợ không?

Không. Nhưng chúng ta cần chú ý. Đây không giống như tránh đường hay gluten — bạn không thể loại bỏ hoàn toàn. Vi nhựa có trong mưa, trong đất, và cả trong không khí bạn hít thở. Một nghiên cứu năm 2022 ước tính, mỗi người hít phải tới 74.000 hạt vi nhựa mỗi năm chỉ từ bụi trong nhà.

Nhưng nhận thức sẽ thay đổi hành vi. Và hành vi, theo thời gian, sẽ thay đổi cả hệ thống.

Vì vậy, lần tới khi bạn đi siêu thị, hãy dừng lại một chút:

- Quả dưa chuột bọc nhựa? Hãy chọn quả trần.

- Sinh tố đóng chai? Tự xay tại nhà.

- Bữa ăn tiện lợi trong khay nhựa? Có lẽ không đáng với cái giá “vô hình”.

Thú vị là, khi bạn bắt đầu chú ý, bạn sẽ nhận ra nhựa ở khắp nơi — nắp sữa chua, lớp lót trong cốc cà phê, chai tương cà bóp nhựa. Nó ở khắp mọi nơi. Và khi đã biết điều đó — bạn có quyền chọn thứ mình để vào cơ thể. Cứ tự nhiên, cầm nĩa lên lại đi. Chỉ là… hãy nhìn kỹ xem dưới đó có gì.