Một đêm khuya ở Montana, Rikki Held, 16 tuổi, ngồi bên bàn bếp soạn thảo đơn kiện. Trang trại của gia đình cô đã bị lũ lụt và hạn hán, và cô tin rằng chính sách năng lượng của tiểu bang đã khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn.
Năm 2023, cô và 15 thiếu niên khác đã thắng một vụ kiện lịch sử—vụ Held kiện Montana—đánh dấu lần đầu tiên một tòa án Hoa Kỳ phán quyết rằng một chính phủ đã vi phạm quyền hiến định của người trẻ bằng cách khuyến khích sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Chiến thắng đó không chỉ mang tính cá nhân. Nó đã gửi đi một thông điệp trên toàn cầu: việc kiện đòi công lý khí hậu không còn là điều viển vông nữa.
Tại sao các vụ kiện về khí hậu đang ngày càng được quan tâm?
Trong nhiều năm, chúng ta đã nói về môi trường thông qua các thay đổi chính sách, các chiến dịch nâng cao nhận thức và các thỏa thuận quốc tế. Nhưng những nỗ lực đó thường diễn ra quá chậm chạp. Những người bị ảnh hưởng bởi cháy rừng, lũ lụt hoặc mực nước biển dâng cao đã quá mệt mỏi vì phải chờ đợi. Họ muốn được giải trình trực tiếp.
Đó là lý do tại sao ngày càng nhiều cá nhân và cộng đồng tìm đến tòa án. Họ nói rằng: "Nếu các tập đoàn có thể chịu trách nhiệm về các sản phẩm gây hại, tại sao lại không thể chịu trách nhiệm về lượng khí thải carbon?"
Và ngày càng nhiều tòa án lắng nghe.
Cá nhân có thực sự có thể kiện các tập đoàn lớn không?
Có—và điều đó đã xảy ra. Nhưng cần nói rõ: điều này không hề dễ dàng.
Một rào cản pháp lý lớn là chứng minh quan hệ nhân quả—rằng khí thải của một công ty cụ thể gây ra thiệt hại cụ thể về khí hậu. Tuy nhiên, các phương pháp khoa học mới được gọi là quy kết khí hậu đang giúp điều này trở nên khả thi hơn. Ví dụ, các nhà nghiên cứu hiện có thể tính toán khả năng xảy ra một đợt nắng nóng hoặc lũ lụt do khí thải do con người gây ra.
Một vài trường hợp nổi bật cho thấy điều này có thể xảy ra:
• Milieudefensie kiện Shell (Hà Lan): Năm 2021, một tòa án Hà Lan đã phán quyết rằng Shell phải cắt giảm 45% lượng khí thải CO₂ toàn cầu vào năm 2030. Đây là lần đầu tiên một công ty bị pháp luật yêu cầu phải tuân thủ Thỏa thuận Paris.
• Lliuya kiện RWE (Đức): Một nông dân Peru đã kiện một công ty tiện ích của Đức vì tình trạng băng tan đe dọa quê hương của anh. Vụ án đã vượt qua một rào cản pháp lý lớn và đang hướng đến việc xét xử.
• Juliana kiện Hoa Kỳ: Một vụ kiện do thanh thiếu niên khởi kiện chính phủ Hoa Kỳ vì cho phép sản xuất nhiên liệu hóa thạch. Vụ việc đã diễn ra trong nhiều năm và đã định hình diễn đàn công chúng, ngay cả khi chưa có phán quyết cuối cùng.
Đây không phải là những chiến thắng dễ dàng—nhưng chúng đang mở rộng ranh giới những gì luật pháp có thể làm.
Những vụ kiện này thực sự đang cố gắng đạt được điều gì?
Mục tiêu của chúng rất đa dạng. Một số nguyên đơn muốn được bồi thường thiệt hại. Những người khác muốn tòa án ra lệnh buộc phải giảm phát thải. Một số khác hướng đến mục tiêu rộng hơn: tạo tiền lệ rằng các công ty nhiên liệu hóa thạch có thể phải chịu trách nhiệm về tác hại của khí hậu.
Học giả pháp lý, Tiến sĩ Joana Setzer từ Viện Nghiên cứu Grantham giải thích:
“Kiện tụng về khí hậu là một hình thức gây áp lực. Ngay cả khi nguyên đơn không thắng kiện, các vụ kiện vẫn nâng cao nhận thức, thay đổi dư luận và khiến các công ty phải thay đổi hoạt động của mình.”
Vì vậy, vấn đề không chỉ là tiền bạc—mà còn là ảnh hưởng.
Những thách thức đối mặt với các vụ kiện về khí hậu
1. Sự phức tạp về mặt pháp lý: Hệ thống khí hậu mang tính toàn cầu, và rất khó để đổ lỗi cho một công ty duy nhất.
2. Sức mạnh phòng thủ của doanh nghiệp: Các công ty lớn có tiềm lực pháp lý mạnh mẽ và đội ngũ hùng hậu.
3. Các vấn đề về thẩm quyền: Nhiều công ty gây ô nhiễm nghiêm trọng nhất là các công ty đa quốc gia. Điều này làm phức tạp chiến lược pháp lý—bạn sẽ kiện ở đâu và như thế nào?
Mặc dù vậy, xu hướng này vẫn đang gia tăng. Theo báo cáo năm 2023 của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc, hơn 2.500 vụ kiện liên quan đến khí hậu đã được đệ trình trên toàn cầu.
Tại sao điều này lại quan trọng với người dân thường nhật?
Những vụ kiện tụng này không chỉ mang tính biểu tượng. Chúng đang trở thành công cụ thực sự cho sự thay đổi.
• Chính quyền địa phương tại Hoa Kỳ đang kiện các công ty dầu mỏ để đòi bồi thường thiệt hại do lũ lụt.
• Các quốc đảo Thái Bình Dương đang tìm kiếm các lựa chọn pháp lý thông qua tòa án quốc tế cho các trường hợp di dời liên quan đến khí hậu.
• Người dân đang học được rằng các hệ thống pháp lý - mặc dù chậm - thực sự có thể được sử dụng để yêu cầu trách nhiệm của doanh nghiệp.
Đối với chúng tôi, điều này có nghĩa là: chúng tôi không bất lực. Nếu các tập đoàn tiếp tục gây ô nhiễm mặc dù biết rõ những rủi ro, họ có thể bị thách thức.
Bạn có thể làm gì (ngoài việc kiện tụng)?
Bạn không cần phải là luật sư để đóng góp. Bạn có thể:
• Hỗ trợ các tổ chức giúp công dân đệ đơn kiện về khí hậu (như EarthRights International hoặc ClientEarth)
• Cập nhật thông tin và bỏ phiếu cho những nhà lãnh đạo ủng hộ trách nhiệm giải trình về môi trường
• Hãy lên tiếng—sự chú ý của truyền thông sẽ khuếch đại tác động của những vụ kiện này
Bạn có tham gia kiện tụng về khí hậu không?
Hãy tưởng tượng điều này: khu phố của bạn lại bị ngập lụt, phí bảo hiểm tăng vọt, và bạn được thông báo là không thể làm gì được. Bạn có cân nhắc hành động pháp lý chống lại các tập đoàn có lượng khí thải góp phần gây ra thiệt hại cho bạn không?
Ngày càng có nhiều người trả lời là có. Và dần dần, họ đang thay đổi cách thế giới nhìn nhận trách nhiệm về khí hậu - không chỉ là vấn đề môi trường, mà còn là vấn đề pháp lý.
Hãy cho chúng tôi biết - bạn có dám đứng ra bảo vệ hành tinh này trước tòa không?
