Sốt rét vẫn là một trong những vấn đề y tế toàn cầu nan giải, đặc biệt tại các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới. Dù y học đã có nhiều tiến bộ, căn bệnh này vẫn cướp đi hàng trăm nghìn sinh mạng mỗi năm, chủ yếu ở các quốc gia đang phát triển.

Việc triển khai các chiến lược phòng ngừa và điều trị hiệu quả là yếu tố then chốt để giảm gánh nặng bệnh tật và tiến tới loại trừ hoàn toàn sốt rét.

Hiểu rõ cơ chế lây truyền và yếu tố nguy cơ

Sốt rét do ký sinh trùng Plasmodium gây ra, lây sang người thông qua vết đốt của muỗi cái Anopheles mang mầm bệnh. Loài muỗi này hoạt động mạnh nhất vào chiều tối đến rạng sáng, thích nghi tốt trong khí hậu nóng ẩm – điều kiện lý tưởng tại nhiều khu vực dễ bùng phát dịch.

Môi trường sống có nhiều khe hở để muỗi xâm nhập, hoặc tồn tại các điểm nước tù đọng, đều làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Do đó, những vùng dân cư thiếu vệ sinh môi trường thường là “ổ dịch” lý tưởng cho muỗi sinh sôi.

Chiến lược phòng ngừa toàn diện

Kiểm soát vector:

Phun tồn lưu trong nhà bằng hóa chất diệt muỗi vẫn là biện pháp cốt lõi, giúp tiêu diệt hoặc xua đuổi muỗi khi chúng tiếp xúc với bề mặt đã được xử lý.

Quản lý môi trường:

Dọn sạch nơi sinh sản của muỗi là hành động thiết thực. Việc loại bỏ nước đọng trong lu, vại, rãnh thoát hoặc vũng nước quanh khu dân cư giúp giảm đáng kể mật độ muỗi. Khi cộng đồng chung tay cải thiện vệ sinh môi trường, hiệu quả phòng bệnh được nhân lên.

Bảo vệ cá nhân: Mặc quần áo dài tay trong khung giờ muỗi hoạt động cao điểm, kết hợp sử dụng kem chống muỗi, có thể giảm rõ rệt nguy cơ bị đốt.

Dự phòng bằng thuốc và vắc-xin:

Với người dân sống trong vùng dịch hoặc khách du lịch đến những nơi lưu hành sốt rét, sử dụng thuốc dự phòng được khuyến nghị. Ngoài ra, bước tiến mới trong việc phát triển vắc-xin sốt rét – dù mới chỉ đạt hiệu quả một phần – đang mở ra hy vọng bảo vệ cộng đồng trong tương lai.

Những tiến bộ trong điều trị

Chẩn đoán và điều trị sớm:

Các xét nghiệm nhanh và soi kính hiển vi giúp phát hiện chính xác bệnh kịp thời. Với các ca sốt rét thường gặp, phác đồ phối hợp từ nhiều hoạt chất được xem là lựa chọn ưu tiên, vừa rút ngắn thời gian khỏi bệnh vừa hạn chế tình trạng kháng thuốc.

Xử trí sốt rét nặng:

Bệnh nhân cần được nhập viện để điều trị bằng thuốc tiêm tĩnh mạch, đồng thời chăm sóc hỗ trợ, xử lý biến chứng như thiếu máu hay suy hô hấp, nhằm giảm nguy cơ tử vong.

Giải quyết kháng thuốc:

Việc giám sát chặt chẽ tình hình kháng thuốc là tối quan trọng. Khi kháng thuốc xuất hiện, hệ thống y tế cần nhanh chóng cập nhật phác đồ, nghiên cứu dược phẩm mới và thử nghiệm các hướng điều trị thay thế.

Huy động cộng đồng và hệ thống y tế

Thành công trong phòng, chống sốt rét không thể thiếu sự tham gia của cộng đồng. Truyền thông giúp người dân nhận biết triệu chứng sớm, hiểu cách phòng ngừa và chủ động tìm kiếm điều trị. Đồng thời, việc đào tạo nhân viên y tế và xây dựng hệ thống giám sát chặt chẽ cho phép các chương trình can thiệp được triển khai đúng chỗ, đúng thời điểm.

Theo nhiều chuyên gia, nếu có chiến lược đủ tham vọng, loài người hoàn toàn có thể chấm dứt sốt rét vào năm 2050. Nhưng điều đó đòi hỏi chúng ta phải thay đổi cách tiếp cận, từ “bình thường như cũ” sang quyết liệt và đổi mới.

Thách thức và hướng đi tương lai

Bên cạnh thành tựu, cuộc chiến với sốt rét vẫn còn không ít trở ngại: muỗi kháng hóa chất, ký sinh trùng kháng thuốc, hạ tầng y tế yếu kém, hay tác động từ các yếu tố kinh tế – xã hội. Đại dịch COVID-19 cũng từng làm gián đoạn nhiều dịch vụ chống sốt rét, cho thấy sự cần thiết của hệ thống y tế bền vững.

Tuy vậy, công nghệ mới trong kiểm soát vector, nghiên cứu vắc-xin thế hệ tiếp theo, và ứng dụng y tế số đang mở ra triển vọng đột phá. Kết hợp các công cụ hiện có với đổi mới khoa học và sự phối hợp toàn cầu chính là chìa khóa để loại bỏ sốt rét như một mối đe dọa sức khỏe cộng đồng.