Viêm mũi dị ứng là một trong những bệnh lý hô hấp phổ biến, ảnh hưởng đến hàng triệu người trên toàn thế giới.

Dù không gây tử vong trực tiếp, tình trạng này vẫn làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống và có thể dẫn đến các bệnh mạn tính khác như viêm xoang hoặc hen suyễn.

Cơ chế bệnh sinh và yếu tố khởi phát

Viêm mũi dị ứng là hậu quả của phản ứng miễn dịch quá mức trước các dị nguyên trong môi trường. Khi người nhạy cảm tiếp xúc với phấn hoa, bụi nhà, bào tử nấm mốc hay lông thú nuôi, hệ miễn dịch sản sinh kháng thể IgE.

Khi gặp lại cùng dị nguyên, các kháng thể này gắn vào tế bào mast và bạch cầu ái kiềm ở niêm mạc mũi, kích hoạt việc phóng thích histamin, leukotrien và prostaglandin. Chuỗi phản ứng viêm này gây ra ngứa mũi, hắt hơi, nghẹt mũi và chảy dịch trong suốt. Không chỉ giới hạn ở mũi, phản ứng còn lan sang mắt, họng và tai, gây ngứa, đỏ mắt hoặc ù tai.

Dựa vào thời điểm xuất hiện, viêm mũi dị ứng được chia thành theo mùa (hay còn gọi là sốt cỏ khô, bùng phát vào mùa xuân – thu khi phấn hoa nhiều) và quanh năm, do tiếp xúc thường xuyên với các tác nhân trong nhà.

Triệu chứng điển hình

Người bệnh thường trải qua những cơn hắt hơi liên tục, ngứa mũi, chảy nước mũi trong và tắc nghẽn mũi. Nhiều bệnh nhân than phiền chảy dịch xuống họng, gây ho và khàn tiếng. Mệt mỏi, mất tập trung, giảm hiệu suất làm việc hoặc học tập cũng là những hệ quả thường gặp.

Khám thực thể có thể phát hiện quầng thâm quanh mắt (allergic shiners), nếp gấp ngang trên mũi do thói quen gãi mũi (allergic salute), và cuốn mũi sưng nề. Viêm mũi dị ứng thường song hành với hen suyễn hoặc chàm, tạo thành “tam chứng cơ địa dị ứng” phản ánh yếu tố di truyền và miễn dịch chung.

Chiến lược chẩn đoán

Việc chẩn đoán bắt đầu từ khai thác bệnh sử chi tiết: thời gian khởi phát, yếu tố khởi phát và tiền sử dị ứng trong gia đình. Điều quan trọng là phân biệt với viêm mũi nhiễm trùng hay viêm mũi không do dị ứng.

Trong những trường hợp phức tạp, bác sĩ có thể chỉ định nội soi mũi hoặc chụp CT xoang để loại trừ bất thường cấu trúc và viêm xoang mạn. Các phương pháp mới như xét nghiệm tế bào học dịch mũi hay phân tích dị nguyên ở mức phân tử giúp xác định chính xác bản chất phản ứng viêm, từ đó cá thể hóa điều trị.

Hướng điều trị: Không chỉ kiểm soát triệu chứng

Quản lý viêm mũi dị ứng là sự kết hợp giữa tránh tiếp xúc dị nguyên, dùng thuốc và liệu pháp miễn dịch.

- Tránh dị nguyên: Giữ nhà cửa thoáng sạch, sử dụng vỏ bọc chống bụi cho gối nệm, duy trì độ ẩm hợp lý và hạn chế ra ngoài khi mật độ phấn hoa cao.

- Điều trị nội khoa: Thuốc kháng histamin, thuốc xịt corticoid tại chỗ và thuốc thông mũi giúp kiểm soát triệu chứng hiệu quả.

- Liệu pháp miễn dịch: Với những trường hợp nặng hoặc kéo dài, tiêm hoặc ngậm dưới lưỡi dịch chiết dị nguyên có thể tạo dung nạp lâu dài, giảm triệu chứng và nhu cầu thuốc.

Theo các chuyên gia dị ứng, viêm mũi dị ứng không chỉ là “sổ mũi thông thường” mà là bệnh mạn tính ảnh hưởng sâu rộng đến giấc ngủ, hiệu suất lao động và học tập.

Biến chứng và tác động xã hội

Nếu không kiểm soát tốt, bệnh có thể dẫn đến viêm xoang tái diễn, viêm tai giữa và làm trầm trọng thêm bệnh hen suyễn. Hậu quả là chất lượng cuộc sống giảm, trẻ em học tập kém tập trung, người lớn mất năng suất công việc. Ngoài ra, chi phí y tế và tình trạng nghỉ học, nghỉ làm tạo gánh nặng kinh tế lớn cho xã hội.

Nâng cao nhận thức cộng đồng về viêm mũi dị ứng và áp dụng phương pháp điều trị toàn diện là yếu tố quyết định để giảm tác động của căn bệnh này.

Kết luận

Viêm mũi dị ứng là bệnh phổ biến nhưng phức tạp, liên quan đến phản ứng miễn dịch quá mức với các yếu tố môi trường. Nhận diện sớm, tránh dị nguyên, kiểm soát triệu chứng bằng thuốc và cân nhắc liệu pháp miễn dịch sẽ mang lại hiệu quả lâu dài.

Trong bối cảnh ô nhiễm và biến đổi khí hậu, số ca viêm mũi dị ứng có xu hướng tăng. Việc đầu tư nghiên cứu, nâng cao chất lượng chẩn đoán và cá thể hóa điều trị sẽ góp phần cải thiện đáng kể sức khỏe và chất lượng sống cho người bệnh trên toàn cầu.