Bạn đã bao giờ nghe một bản nhạc khiến bạn phải tự hỏi: liệu đây có phải là nhạc, hay một thứ gì đó hoàn toàn khác? Trong bối cảnh sáng tạo ngày nay, ranh giới giữa âm nhạc thử nghiệm và nghệ thuật âm thanh đang trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết.

Cả hai đều thách thức những quan niệm truyền thống về âm nhạc, nhưng chúng xuất phát từ những triết lý khác nhau và phục vụ những mục đích riêng biệt.

Bài viết này mời bạn khám phá ranh giới hấp dẫn giữa hai loại hình nghệ thuật sáng tạo này và tìm hiểu điều gì làm nên sự độc đáo của mỗi loại.

Định nghĩa âm nhạc thử nghiệm

Âm nhạc thử nghiệm đề cập đến các sáng tác và biểu diễn vượt ra ngoài các quy tắc âm nhạc thông thường, đón nhận những âm thanh, cấu trúc và công nghệ mới. Nổi lên mạnh mẽ vào thế kỷ 20, các nghệ sĩ trong thể loại này thường khám phá các kỹ thuật độc đáo như phương pháp nhạc cụ mở rộng, thao tác điện tử hoặc ký hiệu phi chuẩn mực.

Những nhân vật chủ chốt như John Cage, người nổi tiếng với việc sử dụng các phép toán ngẫu nhiên và sự im lặng trong âm nhạc, đã định nghĩa lại cách chúng ta nghĩ về âm thanh và việc lắng nghe. Âm nhạc thử nghiệm thường giữ lại một số yếu tố âm nhạc—nhịp điệu, giai điệu, hòa âm—nhưng biến tấu hoặc loại bỏ chúng để theo đuổi những trải nghiệm thính giác mới lạ.

Hiểu về nghệ thuật âm thanh

Nghệ thuật âm thanh, mặc dù có liên quan đến âm nhạc thử nghiệm, nhưng lại thuộc về lĩnh vực nghệ thuật thị giác và sắp đặt. Nó tập trung vào âm thanh như một phương tiện tự thân, thường nằm ngoài bối cảnh âm nhạc truyền thống. Các nghệ sĩ âm thanh sử dụng các yếu tố không gian, môi trường hoặc điêu khắc để tạo ra những trải nghiệm thính giác nhập vai, mời gọi người nghe cảm nhận âm thanh theo những cách mới.

Không giống như âm nhạc, thường theo tiến trình thời gian như nhịp điệu hoặc giai điệu, nghệ thuật âm thanh có thể nhấn mạnh vào kết cấu, không gian và tiếng ồn xung quanh. Nó có thể mang tính địa điểm, tương tác hoặc kết hợp âm thanh hàng ngày, làm mờ ranh giới giữa nghệ thuật và môi trường.

Nền tảng chung: Đổi mới và nhận thức

Cả âm nhạc thử nghiệm và nghệ thuật âm thanh đều thách thức người nghe suy nghĩ lại về mối quan hệ của họ với âm thanh. Họ đặt câu hỏi về những gì được coi là âm nhạc và ý nghĩa được rút ra từ trải nghiệm âm thanh như thế nào. Cả hai hình thức đều khuyến khích lắng nghe chủ động, nơi khán giả nhận thức được các đặc tính vật lý, bối cảnh và hiệu ứng cảm xúc của âm thanh.

Cam kết chung của họ đối với sự đổi mới đồng nghĩa với việc các nghệ sĩ trong cả hai lĩnh vực thường hợp tác hoặc mượn kỹ thuật. Ví dụ, một nhà soạn nhạc thử nghiệm có thể sử dụng các bản ghi âm môi trường - một dấu ấn của nghệ thuật âm thanh - hoặc một nghệ sĩ âm thanh có thể áp dụng các cấu trúc âm nhạc để tổ chức âm thanh.

Sự khác biệt về ý định và trình bày

Một cách để phân biệt hai loại hình này nằm ở ý định và cách chúng thể hiện bản thân. Âm nhạc thử nghiệm, mặc dù không theo khuôn mẫu thông thường, thường hướng đến việc biểu diễn trong các buổi hòa nhạc, với các tác phẩm được thiết kế để thu hút khán giả theo thời gian.

Ngược lại, nghệ thuật âm thanh thường được trưng bày tại các phòng trưng bày, không gian công cộng hoặc môi trường ngoài trời, nơi âm thanh trở thành một phần của một tác phẩm sắp đặt nghệ thuật lớn hơn. Trọng tâm của nó thường là tạo ra một môi trường cảm quan hơn là một màn trình diễn cần được theo dõi từ đầu đến cuối.

Vai trò của công nghệ trong việc xóa nhòa ranh giới

Công nghệ hiện đại đã ảnh hưởng đáng kể đến cả hai lĩnh vực. Sự phát triển của các công cụ kỹ thuật số, kỹ thuật ghi âm và âm thanh không gian đã mở rộng những gì nghệ sĩ có thể làm với âm thanh. Các tác phẩm sắp đặt âm thanh có thể sử dụng loa đa kênh để tạo ra các cảnh quan âm thanh 3D, trong khi các nhạc sĩ thử nghiệm có thể điều khiển âm thanh trực tiếp bằng máy tính xách tay và bộ điều khiển.

Sự phát triển công nghệ này đã làm cho ranh giới giữa âm nhạc thử nghiệm và nghệ thuật âm thanh trở nên linh hoạt hơn. Một tác phẩm có thể được trình bày dưới dạng tác phẩm hòa nhạc, tác phẩm sắp đặt, hoặc cả hai, tùy thuộc vào bối cảnh.

Những ví dụ làm mờ ranh giới

Hãy xem xét các nghệ sĩ như Alvin Lucier, với tác phẩm "Tôi đang ngồi trong phòng" sử dụng lời thoại được ghi âm phát lại nhiều lần để chuyển đổi thành những âm thanh cộng hưởng. Đó là âm nhạc, nghệ thuật âm thanh, hay cả hai? Một ví dụ khác là những chuyến đi bộ âm thanh của Janet Cardiff, kết hợp giữa tường thuật, môi trường và thiết kế âm thanh, tạo ra những trải nghiệm vừa mang tính địa điểm vừa mang tính âm thanh.

Những tác phẩm này không dễ dàng phân loại, minh họa cho bản chất mong manh của ranh giới mà chúng ta đang khám phá.

Tại sao ranh giới này lại quan trọng?

Hiểu được sự khác biệt giúp khán giả gắn kết sâu sắc hơn với những gì họ nghe và trải nghiệm. Nó cũng định hướng cho các tổ chức trong cách họ trình bày và hỗ trợ các tác phẩm này—dù là trong phòng hòa nhạc, bảo tàng hay không gian công cộng.

Đối với các nghệ sĩ, việc hiểu rõ những điểm khác biệt có thể định hình các lựa chọn sáng tạo, cơ hội tài trợ và các dự án hợp tác.

Khơi gợi vai trò của người nghe

Cuối cùng, người nghe đóng vai trò quan trọng trong việc định nghĩa âm nhạc là gì và nghệ thuật âm thanh là gì. Cả hai hình thức đều đòi hỏi sự cởi mở và tương tác tích cực, thách thức các kiểu nghe quen thuộc.

Lần tới khi bạn gặp một tác phẩm khiến bạn bối rối, hãy tự hỏi: âm thanh này đang làm gì? Nó đang mời gọi tôi theo dõi một câu chuyện, hay đang yêu cầu tôi sống trong một không gian? Câu trả lời của bạn sẽ tiết lộ ranh giới của chính bạn—và có thể giúp vẽ lại bản đồ âm thanh.

Kết luận: Chấp nhận những ranh giới linh hoạt

Việc khám phá âm nhạc thử nghiệm và nghệ thuật âm thanh hé lộ một không gian sáng tạo, nơi các quy tắc linh hoạt và các định nghĩa phát triển. Thay vì những phạm trù cứng nhắc, chúng ta có thể trân trọng hơn một phổ các hoạt động âm thanh mở rộng cách con người sáng tạo, chia sẻ và trải nghiệm nghệ thuật thính giác.

Bằng cách nắm bắt sự uyển chuyển này, cả nghệ sĩ và khán giả đều có thể khám phá những cách thức mới để kết nối với âm thanh—và với nhau.

Vậy nên, lần tới khi bạn nghe thấy một âm thanh hay một tác phẩm lạ, hãy để sự tò mò dẫn lối. Đó có phải là âm nhạc? Hay là nghệ thuật? Có lẽ là cả hai—và đó chính là vẻ đẹp của ranh giới mà chúng ta cùng nhau khám phá.