Bạn đã bao giờ cố gắng tập trung khi tiếng còi xe hú vang bên ngoài, tiếng hàng xóm đập tường, hay tiếng xe cộ ầm ầm chạy qua cửa sổ chưa? Có lẽ bạn cảm thấy mất tập trung, thậm chí cáu kỉnh. Nhưng nếu tiếng ồn đó không chỉ làm bạn khó chịu mà còn thực sự thay đổi não bộ của bạn thì sao?
Chúng ta không nghĩ tiếng ồn là nguy hiểm. Nó không phải là virus, không phải thứ chúng ta có thể nhìn thấy. Nhưng ô nhiễm âm thanh - tiếng còi xe liên tục, tiếng xây dựng, tiếng nhạc lớn, thậm chí cả tiếng ù ù của các thiết bị - không chỉ là tiếng ồn nền. Nó là một tác nhân gây căng thẳng thầm lặng, và khoa học chứng minh rằng nó đang định hình lại hệ thần kinh của chúng ta theo thời gian thực.
Bộ não đối phó với tiếng ồn: Không chỉ là sự khó chịu
Khi âm thanh đi vào tai bạn, nó không chỉ được ghi nhận là "tiếng ồn". Nó đi thẳng đến thân não, trung tâm điều khiển nguyên thủy quản lý căng thẳng, giấc ngủ và sự tỉnh táo. Ngay cả khi bạn không nhận thức được điều đó, não bạn vẫn luôn lắng nghe.
Theo nghiên cứu từ Đại học Pennsylvania, tiếng ồn liên tục ở mức độ thấp sẽ kích hoạt hạch hạnh nhân - trung tâm sợ hãi và cảnh báo của não. Điều này kích hoạt phản ứng căng thẳng ở mức độ thấp và liên tục. Cơ thể bạn giải phóng cortisol, nhịp tim tăng nhẹ và mạch máu co thắt - tất cả những điều này mà bạn không cần động tay vào.
Giống như việc chạy một chiếc máy tính ở chế độ nền: bạn không nhìn thấy nó, nhưng nó đang sử dụng hết năng lượng. Theo thời gian, "thuế tiếng ồn" này sẽ tăng lên. Một nghiên cứu năm 2023 được công bố trên tạp chí Environmental Health Perspectives cho thấy những người thường xuyên tiếp xúc với tiếng ồn giao thông trên 55 decibel (tương đương với mức độ của một cuộc trò chuyện lớn) có nguy cơ mắc chứng rối loạn lo âu cao hơn 20% và những thay đổi đáng kể trong cấu trúc não liên quan đến điều hòa cảm xúc.
Kém tập trung, ngủ kém hơn, căng thẳng hơn—đây không chỉ là tác dụng phụ. Chúng là những phản ứng thần kinh trực tiếp với âm thanh xung quanh bạn.
Tiếng ồn thay đổi tâm trí như thế nào
Não bộ có tính linh hoạt—nghĩa là nó thay đổi dựa trên kinh nghiệm. Và khi tiếng ồn là một phần của trải nghiệm đó mỗi ngày, não bộ sẽ thích nghi theo những cách không phải lúc nào cũng hữu ích.
1. Giấc ngủ gián đoạn
Ngay cả khi bạn không thức dậy, tiếng ồn ban đêm—như tiếng xe tải chạy qua hoặc tiếng chó sủa—có thể gây ra những cơn thức tỉnh nhỏ. Những gián đoạn ngắn ngủi này không khiến bạn uể oải, nhưng chúng ngăn cản giấc ngủ sâu, loại giấc ngủ mà não bộ cần để thiết lập lại và phục hồi. Một nghiên cứu từ Viện Max Planck cho thấy những người sống trong khu phố ồn ào có thời gian ngủ phục hồi ít hơn 12%, ngay cả khi đã đeo nút tai.
2. Suy giảm nhận thức
Não bộ sử dụng năng lượng để lọc bỏ âm thanh không mong muốn. Trong môi trường ồn ào, não bộ liên tục phải làm việc để tập trung vào những điều quan trọng—chẳng hạn như một cuộc trò chuyện hoặc một nhiệm vụ. "Gánh nặng chú ý" này làm suy yếu sức bền tinh thần. Các nhà nghiên cứu tại Đại học Nam California phát hiện ra rằng nhân viên văn phòng làm việc trong không gian mở với tiếng ồn xung quanh cao đạt điểm thấp hơn 15% trong các bài kiểm tra trí nhớ và giải quyết vấn đề chỉ sau ba giờ.
3. Nhạy cảm về mặt cảm xúc
Tiếp xúc với tiếng ồn mãn tính có liên quan đến việc tăng tính cáu kỉnh và phản ứng cảm xúc. Trong một thí nghiệm, những người tham gia tiếp xúc với tiếng còi xe ngắt quãng trong hai ngày cho biết họ cảm thấy thiếu kiên nhẫn hơn và kém kiểm soát hơn, ngay cả khi tiếng ồn đã dừng lại. Não bộ đã được chuẩn bị cho mối đe dọa.
Như Tiến sĩ Lena Torres, nhà khoa học thần kinh tại Trung tâm Sức khỏe Não bộ Đô thị, đã nói:
"Tiếng ồn không chỉ đi vào tai mà còn ảnh hưởng đến hệ thần kinh. Theo thời gian, nó khiến não phản ứng mạnh hơn, kém linh hoạt hơn và chậm phục hồi sau căng thẳng hơn."
Tiếng ồn nào được coi là có hại?
Không chỉ là tiếng còi báo động hay tiếng xây dựng. Âm thanh hàng ngày có thể gây hại khi chúng liên tục:
• 55 dB:
Tiếng xe cộ đông đúc, tiếng nói chuyện ồn ào – ngưỡng bắt đầu ảnh hưởng đến sức khỏe
• 65 dB:
Máy hút bụi, nhà hàng đông đúc – liên quan đến sự gia tăng hormone gây căng thẳng
• 75 dB trở lên:
Máy xay sinh tố, máy cắt cỏ – có thể gây ra những thay đổi về thính giác và mệt mỏi về tinh thần theo thời gian
Và không chỉ riêng về âm lượng. Tiếng ồn không thể đoán trước hoặc không thể kiểm soát – chẳng hạn như tiếng nhạc đột ngột của hàng xóm – gây căng thẳng hơn so với âm thanh ổn định, bình thường, ngay cả khi nó to hơn.
Những cách thông minh để giảm thiểu tác hại của tiếng ồn
Bạn không cần phải chuyển đến vùng nông thôn. Những thay đổi nhỏ, được khoa học chứng minh có thể bảo vệ não bộ và cải thiện sức khỏe hàng ngày của bạn.
1. Tạo không gian yên tĩnh tại nhà
Chọn một phòng—lý tưởng nhất là phòng ngủ—và biến nó thành một nơi yên tĩnh, ít tiếng ồn. Sử dụng miếng chắn thời tiết trên cửa ra vào, rèm cửa dày và miếng đệm cao su dưới đồ nội thất để làm giảm tiếng ồn. Ngay cả một tấm thảm dày cũng có thể làm giảm tiếng vang và giảm tiếng ồn cảm nhận được từ 5–10 dB.
2. Sử dụng tiếng ồn trắng thông minh
Không phải âm thanh nào cũng xấu. Những âm thanh ổn định, trung tính như tiếng quạt, tiếng mưa rơi hoặc tiếng ồn nâu (một phiên bản trầm hơn của tiếng ồn trắng) có thể che lấp những âm thanh gây nhiễu. Một thử nghiệm năm 2022 cho thấy những người sử dụng tiếng ồn nâu vào ban đêm ngủ nhanh hơn 25% và có tâm trạng tốt hơn vào ngày hôm sau.
3. Đeo tai nghe giảm tiếng ồn khi đi lại
Tai nghe chống ồn chủ động (ANC) không chỉ chặn âm thanh mà còn làm giảm phản ứng căng thẳng của não. Một nghiên cứu trên người dùng cho thấy mức cortisol giảm 30% trong một chuyến tàu ồn ào khi sử dụng ANC.
4. Lên lịch "nghỉ ngơi thư giãn"
Cũng giống như nghỉ ngơi màn hình, hãy cho não bộ thời gian tĩnh lặng. Hãy dành 15–20 phút mỗi ngày trong một không gian thực sự yên tĩnh—không nhạc, không điện thoại, không TV. Điều này giúp hệ thần kinh được nghỉ ngơi. Hãy thử đến công viên, thư viện yên tĩnh, hoặc thậm chí là đỗ xe trong im lặng.
5. Ủng hộ thiết kế yên tĩnh hơn
Ủng hộ các quy định xây dựng yêu cầu cách âm tốt hơn và mặt đường yên tĩnh hơn. Ngay cả những thay đổi nhỏ—như nhựa đường cao su—cũng có thể giảm 10 dB tiếng ồn giao thông, giúp giảm một nửa độ ồn cảm nhận được.
Bộ não của bạn xứng đáng được yên tĩnh
Chúng ta đã chấp nhận tiếng ồn là bình thường. Nhưng chỉ vì nó phổ biến không có nghĩa là nó vô hại. Mỗi tiếng còi xe, tiếng vo ve và tiếng ồn ào đều đang định hình bộ não của bạn, thường theo những cách mà bạn không nhận ra—cho đến khi bạn mệt mỏi, căng thẳng hoặc khó tập trung.
Tin tốt là gì? Bạn có thể tìm lại sự yên tĩnh. Không phải sự im lặng hoàn toàn—chỉ cần đủ nhẹ nhõm để não bạn được thở. Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ: đóng cửa sổ, đeo nút tai vào ban đêm, hoặc ngồi im lặng trong năm phút. Tâm trí bạn sẽ cảm ơn bạn.
Lần tới khi bạn cảm thấy căng thẳng, hãy tự hỏi bản thân: Mình đã sống chung với những âm thanh nào? Đôi khi, điều chữa lành nhất không phải là một viên thuốc hay một cuộc trò chuyện—mà chỉ đơn giản là giảm âm lượng xuống.
