Nếu bạn từng chạm vào một chiếc lá và thấy nó “rụt lại”, rất có thể bạn đã gặp Mimosa pudica, thường gọi là cây mắc cỡ.

Lần đầu tiên chứng kiến những chiếc lá khép lại chỉ trong vài giây, ta dễ có cảm giác như đang chứng kiến một phép màu — hoặc như thể loài cây này sống động hơn hẳn so với những loài cây khác.

Nhưng ẩn sau màn trình diễn duyên dáng ấy là sự kết hợp kỳ diệu giữa cấu tạo thực vật, vật lý và chiến lược sinh tồn. Hãy cùng khám phá điều gì thực sự diễn ra khi loài cây này trông như đang “e thẹn”.

Cách hoạt động của màn gấp lá

Hiện tượng khép lá của Mimosa pudica là một dạng thigmonasty — chuyển động nhanh của thực vật khi bị tác động bởi chạm hoặc rung động. Ở gốc mỗi lá chét và cuống lá có một phần phình nhỏ gọi là pulvinus, chứa đầy những tế bào vận động đặc biệt. Khi bị chạm vào, một tín hiệu điện — tương tự như xung thần kinh ở động vật — lan truyền qua lá. Tín hiệu này khiến một số tế bào trong pulvinus mất nước nhanh chóng. Khi chúng co lại, lá chét liền cụp xuống và khép vào bên trong.

Điều đáng kinh ngạc là tốc độ: toàn bộ phản ứng có thể diễn ra chưa đầy một giây. Với một loài thực vật, đó là “nhanh như chớp”. Các nhà nghiên cứu thậm chí còn phát hiện tín hiệu điện ở Mimosa pudica có thể lan với tốc độ tới 20 mm/giây, một nhịp độ thường gắn liền với những loài động vật chậm chạp hơn là với thực vật.

Vì sao loài cây tiến hóa theo cách này

Điều này không chỉ để “trình diễn” mà đó là một cơ chế phòng vệ. Các nhà khoa học cho rằng hành vi khép lá phục vụ ba mục đích chính:

1. Hiệu ứng bất ngờ: Chuyển động đột ngột có thể khiến côn trùng hay động vật ăn cỏ giật mình.

2. Giảm diện tích bị tấn công: Khi khép lại, cây trông nhỏ hơn và kém hấp dẫn hơn để làm thức ăn.

3. Bảo vệ khỏi mưa và bụi: Trong môi trường mưa lớn hay gió bụi, lá khép lại sẽ ít bị hư hại hơn.

Thú vị hơn, cây không chỉ khép lá vào ban ngày. Mimosa pudica còn cụp lá vào ban đêm trong hiện tượng gọi là nyctinasty, có thể giúp cây tiết kiệm nước và tránh kẻ thù về đêm.

“Cái giá” của sự e thẹn

Dù trông vô hại, việc khép lá lại tiêu tốn năng lượng. Mỗi lần gấp lá, cây phải chủ động di chuyển nước ra vào tế bào. Nếu bị chạm liên tục — chẳng hạn do bàn tay hiếu kỳ của con người — cây có thể mất thời gian quang hợp và tiêu hao nguồn dự trữ. Trong các thí nghiệm, những cây bị kích thích liên tục phát triển chậm hơn hẳn so với những cây không bị chạm vào.

Với người trồng, điều này đồng nghĩa: nếu bạn có Mimosa pudica ở nhà, hãy kiềm chế sự thích thú muốn “chọc ghẹo” nó thường xuyên. Nó sẽ phản ứng, nhưng đó cũng là một sự mệt mỏi với cây.

Ứng dụng thực tế ngoài trang trí

Dù hầu hết mọi người trồng Mimosa pudica để thưởng thức sự độc đáo, các nhà nghiên cứu coi đây là một mô hình quý giá trong sinh học thực vật. Việc nghiên cứu cách nó vận động giúp:

1. Hiểu rõ tín hiệu điện trong thực vật: Cung cấp cái nhìn sâu hơn về cách cây phản ứng với căng thẳng môi trường.

2. Truyền cảm hứng cho kỹ thuật: Hiện tượng gấp lá nhanh có thể gợi ý thiết kế cho vật liệu hay thiết bị thay đổi hình dạng tức thì mà không cần động cơ.

3. Cảm biến sinh học: Nhờ nhạy cảm với chạm, nhiệt độ, thậm chí hóa chất, cây có thể hữu ích như một “cảm biến sinh học” trong nông nghiệp hoặc giám sát môi trường.

Trồng cây mắc cỡ của riêng bạn

Nếu bạn muốn thêm loài cây này vào bộ sưu tập, dưới đây là vài mẹo nhỏ:

1. Ánh sáng: Ưa sáng mạnh, gián tiếp.

2. Đất: Thoát nước tốt, đất cát hoặc đất pha mùn là lý tưởng.

3. Nước: Giữ ẩm nhưng không để úng; tưới quá nhiều dễ gây thối rễ.

4. Nhiệt độ: Phát triển tốt trong môi trường ấm, trên 15°C.

5. Đừng chạm quá nhiều: Hãy để cây có thời gian “nghỉ ngơi” để quang hợp và phát triển khỏe mạnh.

Nhiều người giữ Mimosa pudica trong chậu nhỏ như một “kẻ bắt chuyện” thú vị, nhưng trong tự nhiên, nó có thể lan rộng như thảm phủ mặt đất ở khí hậu ấm áp. Cây còn nở những bông hoa hồng nhỏ xinh trông như bước ra từ khu vườn cổ tích.

Vẻ diệu kỳ trong cuộc sống thường nhật

Điều kỳ diệu của Mimosa pudica nằm ở chỗ nó xóa nhòa ranh giới giữa hành vi của thực vật và động vật. Việc chứng kiến chiếc lá phản ứng ngay tức khắc khi bạn chạm vào khiến ta nhận ra: thực vật năng động và nhạy cảm hơn ta vẫn tưởng. Lần tới nếu gặp loài cây này, hãy thử chạm nhẹ rồi dừng lại — quan sát không chỉ khoảnh khắc khép lá mà cả quá trình mở ra chậm rãi sau đó.

Và biết đâu, điều đó sẽ gợi bạn suy ngẫm: còn bao nhiêu “cuộc trò chuyện thầm lặng” khác đang diễn ra trong khu vườn mà con người hiếm khi nhận thấy?

Bạn có tò mò muốn trồng một “người bạn e thẹn” trong nhà để xem nó phản ứng ra sao với mình không? Dù sao, không nhiều loài cây có thể “vẫy tay đáp lại” bạn đâu.