Bạn có bao giờ thắc mắc làm thế nào một cây cao có thể đưa nước lên tận lá ngọn—hay làm thế nào một cây hướng dương có thể đưa đường xuống rễ không?
Tất cả đều nhờ vào hệ thống vận chuyển ẩn giấu của thực vật: mô mạch. Chúng giống như những đường ống sẵn có của tự nhiên giúp thực vật vận chuyển các chất lỏng thiết yếu, giống như đường cao tốc cho nước và đường.
Trong hướng dẫn này, chúng ta sẽ khám phá hai thành phần chính trong hệ thống hấp dẫn này: mạch gỗ và mạch rây. Bạn sẽ được tìm hiểu cách chúng hoạt động, nơi tìm thấy chúng và điều gì làm nên sự đặc biệt của từng loại. Cho dù bạn đang trồng thảo mộc trên bệ cửa sổ hay chỉ đơn giản là yêu thích những điều kỳ diệu của thiên nhiên, hành trình khám phá mạng lưới bên trong cây này chính là dành cho bạn.
Phần 1: Mạch gỗ – Đường thủy của nước
Hãy bắt đầu với nhiệm vụ đưa nước từ rễ lên lá trên cùng. Nghe có vẻ kỳ diệu, nhưng một khi bạn đã tìm hiểu về mạch gỗ, nó sẽ trở nên kỳ diệu hơn nữa.
Chức năng tốt nhất của mạch gỗ
Mạch gỗ chịu trách nhiệm vận chuyển nước và khoáng chất hòa tan từ rễ lên cây. Bạn có thể hình dung nó như một ống hút một chiều giúp giữ nước cho mọi thứ—ngay cả ở những cây cao như cây gỗ đỏ. Nó được cấu tạo từ những tế bào rỗng dài xếp chồng lên nhau như những ống nước, tạo ra một đường dẫn liên tục cho nước di chuyển.
Mọi thứ di chuyển lên trên như thế nào
Đây là phần thú vị: nước trong mạch gỗ di chuyển mà không cần máy bơm. Thay vào đó, nó sử dụng một thứ gọi là thoát hơi nước. Khi nước bốc hơi từ lá cây, nó kéo thêm nước lên trên như một chuỗi từ rễ lên ngọn. Đó là một quá trình im lặng, liên tục giúp lá cây tươi tốt và chắc khỏe.
Khi bạn tưới nước cho cây, bạn đang kích hoạt toàn bộ phản ứng dây chuyền này. Và nếu bạn từng thấy lá héo, có lẽ là do mạch gỗ không thể cung cấp đủ độ ẩm.
Nơi phát hiện mạch gỗ
Bạn thường có thể tìm thấy mạch gỗ ở giữa thân, rễ và thậm chí cả lá. Ở những cây thân gỗ, nó trở thành một phần của cấu trúc—đó là cách cây phát triển những thân cây chắc chắn. Trên thực tế, phần lớn thứ mà bạn gọi là "gỗ" thực chất được tạo thành từ mô mạch gỗ.
Lần tới khi bạn bẻ một thân cần tây và nhìn thấy những sợi xơ bên trong, bạn đang nhìn thoáng qua các bó mạch của nó—bao gồm cả mạch gỗ đang hoạt động.
Phần 2: Mạch rây – Tuyến vận chuyển đường
Giờ hãy cùng tìm hiểu về mặt ngọt ngào của đời sống thực vật. Cũng giống như con người cần vận chuyển năng lượng từ nơi sản xuất đến nơi cần thiết, thực vật cũng vậy. Và đó chính là lúc mạch rây phát huy tác dụng.
Nhiệm vụ siêu ngọt ngào của mạch rây
Mạch rây là mô vận chuyển đường – được tạo ra trong lá trong quá trình quang hợp – đến các bộ phận khác của cây. Bao gồm rễ, chồi đang phát triển, hoa và quả. Không giống như mạch gỗ, mạch rây hoạt động theo cả hướng lên và hướng xuống, tùy thuộc vào nơi cần năng lượng.
Hãy tưởng tượng nó như một dịch vụ giao hàng linh hoạt, gửi các "gói" đường đến bất cứ nơi nào cần để giúp cây phát triển và khỏe mạnh.
Cách thức hoạt động của dòng chảy
Để vận chuyển lượng đường này, mạch rây sử dụng các tế bào sống gọi là ống rây. Các tế bào này phối hợp với các tế bào hỗ trợ để đẩy dung dịch đường – gọi là nhựa cây – đi khắp cây. Sự vận chuyển này được gọi là chuyển vị.
Bạn thực sự có thể thấy mạch rây hoạt động nếu quan sát cách chất dinh dưỡng di chuyển ra khỏi lá sau khi cắt tỉa. Cây nhanh chóng chuyển hướng dòng chảy đường để thích nghi với những thay đổi.
Tìm Mạch rây ở đâu
Mạch rây nằm ngay bên ngoài mạch gỗ ở hầu hết thân cây. Chúng được bó lại thành các cấu trúc gọi là bó mạch. Ở cây non hoặc thảo mộc, các bó mạch này tạo thành các đường chạy rõ ràng qua thân và lá - bản thiết kế của tự nhiên cho sự vận chuyển bên trong.
Khi côn trùng như rệp ăn nhựa cây, chúng thường khai thác trực tiếp mạch rây - bởi vì đó là nơi tất cả năng lượng ngọt chảy qua.
Cây cối có thể không có đường đi hay hệ thống ống dẫn như chúng ta, nhưng các mô mạch của chúng - mạch gỗ và mạch rây - là những hệ thống được thiết kế tuyệt vời giúp mọi thứ vận hành trơn tru. Mạch gỗ nâng nước lên cao bằng các lực vật lý thuần túy, trong khi mạch rây phân tán năng lượng giàu đường đến bất cứ nơi nào cần thiết. Cùng nhau, chúng tạo ra một dòng chảy lặng lẽ nhưng mạnh mẽ, cung cấp năng lượng cho mọi loài thực vật. Vậy nên, lần tới khi bạn nhâm nhi tách trà hay ngắm nhìn một bông hoa nở rộ trong vườn, hãy nhớ rằng: đằng sau mỗi chiếc lá xanh là một hệ thống vận chuyển phức tạp hoạt động không ngừng nghỉ. Cơ chế bên trong của thiên nhiên không chỉ thông minh mà còn đầy cảm hứng. Và giờ các bạn đã biết được bí mật này rồi đấy.
