Bạn đã bao giờ xem một bộ phim và cảm thấy tim mình đập nhanh, lồng ngực thắt lại, hay nước mắt chực trào mà không một lời thoại nào được thốt ra chưa? Đó chính là sức mạnh thầm lặng của âm nhạc.

Đặc biệt trong phim nghệ thuật, nơi lời thoại có thể tối giản và hình ảnh trừu tượng, nhạc phim thường mang sức nặng cảm xúc của câu chuyện. Trong bài viết này, chúng ta sẽ khám phá cách nhạc phim trong phim nghệ thuật sử dụng những tín hiệu tâm lý tinh tế để tác động đến nhận thức, tâm trạng và thậm chí cả cách diễn giải các cảnh phim của khán giả.

Vai trò của âm nhạc trong phim nghệ thuật

Phim nghệ thuật có xu hướng thoát khỏi lối kể chuyện thông thường. Chúng tập trung nhiều hơn vào tâm trạng, biểu tượng và cảm xúc nội tâm hơn là những cốt truyện nhanh. Chính vì vậy, nhạc phim đóng vai trò quan trọng trong việc dẫn dắt phản ứng cảm xúc của khán giả. Không có những anh hùng hay phản diện rõ ràng, âm nhạc có thể tạo ra sự căng thẳng, mang lại sự nhẹ nhõm, hoặc gợi lên sự mơ hồ - tất cả đều thiết yếu cho cách bộ phim được trải nghiệm.

Không giống như điện ảnh chính thống, nơi âm nhạc thường hỗ trợ hành động hoặc đối thoại, nhạc phim nghệ thuật thường đứng một mình. Chúng không chỉ đóng vai trò làm nền, mà còn là những tác nhân tâm lý định hình cách chúng ta tương tác với hình ảnh trên màn ảnh.

Kỹ thuật tâm lý trong âm nhạc phim

Nhạc phim nghệ thuật thường sử dụng các kỹ thuật tâm lý để tác động đến trạng thái tinh thần của người xem. Ví dụ:

• Các hợp âm thứ tạo ra cảm giác buồn bã hoặc nội tâm.

• Sự bất hòa có thể gây ra sự bất an, bối rối hoặc sợ hãi.

• Sự lặp lại tạo nên sự căng thẳng hoặc ám ảnh, phản ánh sự hỗn loạn nội tâm của các nhân vật.

• Sự im lặng hoặc gần như im lặng cũng có thể có sức mạnh tương tự, hướng sự chú ý vào hình ảnh hoặc khơi gợi sự suy ngẫm.

Những kỹ thuật này hiệu quả bởi vì não bộ xử lý âm nhạc ở những vùng liên quan đến cảm xúc và trí nhớ. Một nghiên cứu năm 2017, "Âm nhạc và Não bộ: Khoa học thần kinh về Âm nhạc và Thưởng thức Âm nhạc", xác nhận rằng âm nhạc có thể kích hoạt hệ viền, phần não chi phối cảm xúc. Khi được sử dụng hiệu quả trong phim, sự kích hoạt này giúp xây dựng sự cộng hưởng cảm xúc sâu sắc với khán giả—ngay cả khi không có lời thoại.

Cách Robert Bresson sử dụng âm thanh

Trong bộ phim này (A Man Escaped, 1956), Bresson sử dụng âm thanh trong phim (âm thanh tồn tại trong thế giới của phim) với độ chính xác cực cao để đưa người xem đắm chìm vào trải nghiệm của nhân vật chính. Nhân vật chính, Fontaine, là một tù nhân đang lên kế hoạch vượt ngục, và phần lớn sự căng thẳng của bộ phim đến từ những âm thanh nhỏ, siêu chi tiết: tiếng thìa cọ vào bát, tiếng vải sột soạt khi anh ta tháo ga trải giường để làm dây thừng, tiếng gõ nhẹ vào tường khi anh ta giao tiếp với các tù nhân khác.

Những âm thanh này không được nhấn mạnh bằng nhạc kịch hay được khuếch đại để tạo hiệu ứng; thay vào đó, chúng được trình bày một cách cô đọng, gần giống như phim tài liệu. Điều này buộc khán giả phải lắng nghe chăm chú như Fontaine, tạo ra một bầu không khí vừa trầm tư vừa hồi hộp. Việc thiếu vắng nhạc nền truyền thống khiến mỗi tiếng động nhỏ đều trở nên hoành tráng, cuốn hút người xem vào trạng thái tâm lý của Fontaine - sự kiên nhẫn, nỗi sợ hãi và quyết tâm của anh ta.

Bresson tránh việc chỉ bảo khán giả phải cảm nhận như thế nào thông qua các kỹ thuật âm thanh mang tính thao túng. Thay vào đó, ông sử dụng âm thanh như một lời mời gọi họ dấn thân sâu sắc vào thế giới nội tâm của nhân vật, khiến trải nghiệm này trở nên sâu sắc hơn. Cách tiếp cận này là một đặc trưng của điện ảnh nghệ thuật, nơi âm thanh đóng vai trò như một lớp ý nghĩa tinh tế nhưng mạnh mẽ hơn là một công cụ dẫn dắt cảm xúc lộ liễu.

Âm nhạc như nhân vật và câu chuyện

Trong một số phim nghệ thuật, nhạc phim tự thân nó đã trở thành một nhân vật. Nó dẫn dắt câu chuyện hoặc phản ánh những thay đổi bên trong các nhân vật. Ví dụ, trong bộ phim Lost in Translation của Sofia Coppola, phần nhạc phim mơ màng, đầy cảm xúc của Kevin Shields và nhạc phim được tuyển chọn kỹ lưỡng không chỉ đồng hành cùng bộ phim mà còn thể hiện sự cô lập về mặt cảm xúc và mối liên kết lặng lẽ giữa hai nhân vật chính, Bob và Charlotte. Kết cấu âm nhạc nhẹ nhàng, du dương như nhạc shoegaze phản ánh nỗi lạc lõng giữa Tokyo phồn hoa ngập tràn ánh đèn neon, trong khi giai điệu nhẹ nhàng, du dương phản ánh nỗi cô đơn nội tâm của họ.

Kỹ thuật này giúp khán giả xây dựng mối liên hệ tiềm thức giữa âm thanh và mạch truyện, tạo nên một trải nghiệm đa tầng, sâu sắc hơn khi xem lại.

Tác động đến diễn giải

Phim nghệ thuật thường để ngỏ cho nhiều cách diễn giải khác nhau. Âm nhạc có thể thúc đẩy người xem theo hướng này hay hướng khác. Một cảnh không có nhạc có thể mang lại cảm xúc trung tính. Nhưng khi thêm một bản piano chậm rãi, u sầu, cùng một hình ảnh đó đột nhiên mang một sức nặng cảm xúc lớn lao. Đây là lúc chức năng "gợi ý tâm lý" trở nên rõ ràng nhất—âm nhạc không chỉ bảo bạn phải nghĩ gì, mà còn định hình cách bạn suy nghĩ.

Âm nhạc cũng có thể mang đến sự tương phản hoặc mỉa mai. Một giai điệu vui tươi vang lên trong một cảnh phim gây đau buồn về mặt hình ảnh sẽ tạo ra sự bất hòa về mặt tâm lý, khiến người xem tự hỏi điều gì đang thực sự xảy ra. Các đạo diễn sử dụng điều này để thách thức các giả định hoặc làm nổi bật sự phức tạp về cảm xúc của một khoảnh khắc.

Thông tin chuyên sâu và nghiên cứu

Theo Tiến sĩ Stefan Koelsch, một nhà khoa học thần kinh nhận thức chuyên về âm nhạc và cảm xúc, "Âm nhạc khơi dậy hoạt động ở các vùng não, vốn cũng được kích hoạt bởi sự đồng cảm, ra quyết định đạo đức và quá trình xử lý liên quan đến bản thân." Điều này có nghĩa là nhạc phim - đặc biệt là trong các tác phẩm phức tạp hơn về mặt cảm xúc hoặc trí tuệ như phim nghệ thuật - có khả năng tác động đến người xem theo những cách rất riêng tư.

Kết luận: Nghe là cảm nhận

Dù là thì thầm hay gào thét, nhạc nền trong phim nghệ thuật không bao giờ chỉ là tiếng ồn nền. Nó là một công cụ tâm lý tinh tế giúp nhà làm phim giao tiếp mà không cần nói một lời. Bằng cách tác động đến tâm trạng, dẫn dắt diễn giải và xây dựng các tầng cảm xúc, âm nhạc trở thành một phần không thể tách rời của trải nghiệm phim nghệ thuật.

Lần tới khi bạn xem một bộ phim tĩnh lặng, giàu chất thơ, hãy nhắm mắt lại một chút. Âm nhạc nói với bạn điều gì mà diễn viên không nói? Bạn có thể nhận ra rằng trong khoảng lặng giữa các từ ngữ, âm nhạc đang nói trực tiếp với suy nghĩ của bạn.