Khi bạn cầm trên tay một chiếc cốc gốm thủ công hay ngắm nhìn một chiếc bình gốm trang trí tinh xảo, bạn có bao giờ tự hỏi—đâu là ranh giới giữa tính thực dụng và giá trị nghệ thuật?

Gốm là một lĩnh vực nghệ thuật độc đáo, nơi mà hai khái niệm ấy không hề tách biệt, mà hòa quyện một cách tinh tế.

Từ những bình gốm cổ dùng đựng nước đến các tác phẩm điêu khắc hiện đại được trưng bày trong phòng triển lãm, gốm sứ vẫn luôn là biểu tượng của sự cân bằng giữa công năng và thẩm mỹ. Hãy cùng khám phá hành trình phát triển của nghệ thuật gốm và lý do vì sao nó vẫn là một trong những hình thức sáng tạo giàu biểu cảm và linh hoạt nhất hiện nay.

Cội nguồn cổ xưa của tính hữu dụng

Gốm đã đồng hành cùng nền văn minh nhân loại hơn 10.000 năm. Các hiện vật khảo cổ từ vùng Lưỡng Hà bao gồm bát, nồi và chum chứa—được chế tác cẩn thận để phục vụ cuộc sống thường nhật. Dù mang tính ứng dụng, chúng vẫn được trang trí bằng hoa văn tinh xảo, men bóng loáng hay những đường chạm khắc mang biểu tượng. Người thợ gốm thời đó không chỉ là nghệ nhân mà còn là nghệ sĩ, người kết hợp khéo léo giữa công năng và câu chuyện văn hóa được thể hiện qua từng sản phẩm.

Từ vật dụng đời thường đến hình thái nghệ thuật

Ở nhiều nền văn hóa, gốm phát triển thành một loại hình nghệ thuật mà vẫn giữ nguyên giá trị sử dụng. Chẳng hạn, những chiếc chén trà Nhật Bản trong nghi lễ trà đạo được trân quý không chỉ vì tính tiện dụng mà còn bởi vẻ đẹp thanh nhã, mang đậm tinh thần wabi-sabi. Tương tự, gốm Moche thời Tiền Colombia ở Peru—được tạo hình thành những bình chân dung biểu cảm hoặc vật dụng nghi lễ—vừa được dùng trong sinh hoạt như ăn uống hay lễ tang, vừa phản ánh thần thoại và đời sống của nền văn minh này qua những hình khắc về thần linh, động vật và các cảnh sinh hoạt thường nhật. Chính tính chất đa năng—vừa phục vụ, vừa làm đẹp—là điểm nổi bật xuyên suốt lịch sử phát triển của gốm.

Phong trào gốm nghệ thuật cá nhân

Thế kỷ 20 chứng kiến ranh giới giữa mỹ thuật và gốm ứng dụng ngày càng mờ nhòa. Phong trào "studio pottery" (gốm nghệ thuật cá nhân), đặc biệt phổ biến tại phương Tây, đề cao những sản phẩm gốm thủ công với số lượng giới hạn, kết hợp giữa vẻ đẹp thị giác và sự tiện dụng hằng ngày. Các nghệ sĩ như Bernard Leach và Shoji Hamada đã truyền cảm hứng bằng triết lý rằng một chiếc bát đơn giản cũng có thể truyền tải cảm xúc như một bức tranh trên toan. Họ đã khơi gợi sự trân trọng sâu sắc đối với tính xúc giác của đất sét—về kết cấu, trọng lượng, lớp men—và khả năng chạm đến cảm xúc người thưởng thức.

Gốm hiện đại: Bức tranh sáng tạo không giới hạn

Ngày nay, các nghệ nhân gốm đương đại không ngừng phá vỡ giới hạn. Một số người thử nghiệm với men lạ và kỹ thuật nung độc đáo để tạo nên bề mặt đầy bất ngờ, trong khi số khác kết hợp gốm với kim loại hay thủy tinh. Những nghệ sĩ như Grayson Perry và Betty Woodman đã đưa gốm vào địa hạt nghệ thuật ý niệm, dùng hình thức quen thuộc như ly, bát, bình để phản ánh các vấn đề về danh tính, lịch sử và xã hội. Kết quả là một không gian sáng tạo nơi gốm có thể vừa phục vụ trà, vừa là lời bình luận sâu sắc về thời đại.

Vì sao công năng vẫn quan trọng

Dù nghệ thuật hiện đại thường đặt nặng ý niệm hơn hình thức, gốm vẫn gắn bó sâu sắc với tính ứng dụng. Việc sử dụng một sản phẩm gốm đẹp mắt có thể biến những hoạt động thường nhật—như uống cà phê, dọn món ăn hay cắm hoa—trở thành những trải nghiệm đầy cảm xúc. Cảm giác khi cầm chiếc cốc, độ cong của tay cầm, lớp men mát lạnh dưới đầu ngón tay—tất cả góp phần tạo nên một sự gắn bó cá nhân, đầy xúc giác. Nhiều người sưu tầm và sử dụng gốm thủ công chính bởi điều đó: một cách đưa nghệ thuật vào cuộc sống mỗi ngày một cách chân thật và tinh tế.