Từ lâu, ô nhiễm tiếng ồn được xem là yếu tố gây khó chịu thuần túy trong đời sống đô thị.

Tuy nhiên, những phát hiện mới trong lĩnh vực tim mạch đang dần vẽ lại bức tranh: tiếng ồn không chỉ làm phiền giấc ngủ mà còn là một yếu tố nguy cơ rõ ràng đối với sức khỏe tim mạch.

Tác động của âm thanh môi trường – đặc biệt là từ giao thông, nhà máy, và hàng không – đã được chứng minh là có liên quan mật thiết đến rối loạn huyết áp, tổn thương mạch máu và thay đổi cấu trúc tim.

Cơ Chế Tác Động: Khi Âm Thanh Tác Động Đến Mạch Máu

Khác với các chất ô nhiễm hóa học, sóng âm kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và các trục nội tiết, đặc biệt là trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (HPA). Sự kích hoạt này làm tăng nồng độ cortisol và adrenaline trong máu, gây ra phản ứng viêm mạn tính và tăng áp lực tuần hoàn.

Một nghiên cứu gần đây cho thấy: tiếng ồn ban đêm vượt ngưỡng 50 dB làm tăng rõ rệt các chất gây viêm như interleukin-6 và C-reactive protein – dấu hiệu của trạng thái viêm âm ỉ. Không dừng lại ở đó, tiếng ồn kéo dài còn cản trở sự sản sinh nitric oxide – hợp chất thiết yếu giúp giãn mạch. Điều này khiến thành mạch trở nên cứng hơn, lưu lượng máu đến tim giảm đi và nguy cơ tổn thương hệ tuần hoàn tăng dần theo thời gian.

Huyết Áp Tăng Cao Và Tim Phải Làm Việc Quá Sức

Nhiều bằng chứng đã ghi nhận sự gia tăng huyết áp tâm thu và tâm trương ở những người sống gần trục giao thông chính hoặc sân bay. Trong một nghiên cứu năm 2022 với hơn 20.000 người tham gia, các nhà khoa học phát hiện rằng: người tiếp xúc thường xuyên với tiếng ồn giao thông ban đêm có nguy cơ cao hơn 17% mắc tăng huyết áp trong vòng 5 năm.

Siêu âm tim cũng ghi nhận hiện tượng phì đại thành thất trái ở người thường xuyên tiếp xúc với tiếng ồn – dấu hiệu cho thấy tim đang dần biến đổi về mặt cấu trúc để thích nghi với tình trạng quá tải huyết động.

Rối Loạn Giấc Ngủ Và Mất Cân Bằng Tim Mạch

Tiếng ồn gián đoạn trong khi ngủ không chỉ đơn thuần là “làm phiền”. Nó còn gây rối loạn hệ thần kinh tự chủ, khiến nhịp tim và huyết áp ban đêm dao động bất thường. Trong một thí nghiệm năm 2024 do TS Andreas Seidler thực hiện, những người ngủ trong môi trường giả lập tiếng xe cộ cho thấy nhịp tim hồi phục chậm và hoạt động thần kinh phế vị bị ức chế – hai dấu hiệu xấu về sức khỏe tim mạch.

Một chỉ số đáng chú ý khác là sự "giảm huyết áp ban đêm" (nocturnal dipping) – hiện tượng huyết áp giảm nhẹ trong giấc ngủ. Khi cơ chế này bị gián đoạn, đó là cảnh báo sớm về mất cân bằng trong hệ tuần hoàn, thường thấy ở những người bị ảnh hưởng bởi tiếng ồn ban đêm.

Những Nhóm Dễ Tổn Thương Và Dấu Hiệu Báo Trước

Người cao tuổi, trẻ em, và bệnh nhân có sẵn rối loạn chuyển hóa là các nhóm dễ bị tác động nhất bởi tiếng ồn môi trường. Nghiên cứu mới cho thấy: ở các nhóm này, mức độ các chất như VCAM-1 và endothelin-1 – vốn liên quan đến viêm mạch và căng thẳng cơ tim – thường cao hơn hẳn.

Một khảo sát năm 2024 cũng phát hiện trẻ em sống gần đường cao tốc trong đô thị có nồng độ chất oxy hóa và vi thể nội mô tăng cao dù không có yếu tố nguy cơ tim mạch rõ ràng – cho thấy ảnh hưởng bắt đầu từ rất sớm và âm thầm.

Ý Nghĩa Lâm Sàng Và Hành Động Cần Thiết

Dù đã có nhiều bằng chứng, ô nhiễm tiếng ồn vẫn hiếm khi được xem xét trong các buổi khám tim mạch. Bác sĩ nên đưa yếu tố môi trường vào quá trình khai thác bệnh sử, đặc biệt khi bệnh nhân có tăng huyết áp vô căn hoặc dấu hiệu tổn thương tim chưa rõ nguyên nhân. Mức tiếng ồn vượt 55 dB – nhất là vào ban đêm – cần được xem là yếu tố nguy cơ có thể can thiệp.

Các chuyên gia tim mạch hàng đầu hiện nay khuyến nghị tích hợp dữ liệu tiếng ồn vào các nghiên cứu dịch tễ học và hồ sơ bệnh nhân. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa ngành y tế, quy hoạch đô thị và chính sách công để hạn chế tác động của ô nhiễm tiếng ồn lên cộng đồng.

Kết luận:

Mối liên hệ giữa tiếng ồn môi trường và bệnh tim không còn là giả thiết. Dữ liệu thực nghiệm và lâm sàng đều chỉ rõ: tiếng ồn góp phần làm tăng huyết áp, gây mất cân bằng thần kinh tự chủ, làm tổn thương mạch máu và thay đổi cấu trúc tim. Giới chuyên môn cần thay đổi cách tiếp cận: từ xem nhẹ đến nhận diện tiếng ồn như một yếu tố nguy cơ tim mạch thực sự – để bảo vệ sức khỏe cộng đồng một cách toàn diện hơn.