Ô nhiễm không khí không còn là vấn đề môi trường vĩ mô mà đang trở thành mối đe dọa hiện hữu đối với sức khỏe hô hấp của con người.

Khi đô thị hóa tăng nhanh, mức độ tiếp xúc với các chất ô nhiễm như PM2.5, NO₂, O₃ và SO₂ cũng leo thang, kéo theo sự gia tăng các ca bệnh về phổi và nhập viện khẩn cấp, đặc biệt ở người có bệnh nền hô hấp.

Một nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ cấp cứu vì viêm đường hô hấp dưới đã tăng 14% tại các thành phố vượt ngưỡng chất lượng không khí do WHO khuyến cáo

PM2.5: Sát Thủ Vô Hình Trong Không Khí

Không giống các hạt bụi lớn thường bị chặn ở mũi hoặc họng, PM2.5 có kích thước siêu nhỏ, có khả năng xâm nhập sâu vào tận phế nang — nơi trao đổi khí quan trọng của phổi. Tại đây, chúng gây kích thích phản ứng viêm, sản sinh gốc oxy hóa và rối loạn miễn dịch. GS.TS Erin O'Toole, chuyên gia về hô hấp, nhận định: “Việc hít thở PM2.5 trong thời gian dài khiến lớp surfactant bảo vệ phổi bị phá vỡ, đại thực bào hoạt động quá mức, dẫn đến xơ hóa phổi và co hẹp đường thở mãn tính”. Nghiên cứu tại 12 đô thị châu Á năm 2023 cho thấy nồng độ cao PM2.5 làm tăng nồng độ các chỉ dấu viêm và tổn thương phổi như CC16 và SP-D, phản ánh rõ sự tổn hại hàng rào phế nang-mao mạch.

Chất Ô Nhiễm Và Bệnh Mạn Tính Đường Thở

Không chỉ gây triệu chứng cấp, các chất ô nhiễm còn thúc đẩy tiến triển của bệnh phổi mạn tính. Ví dụ, tiếp xúc với NO₂ làm giảm hiệu quả của thuốc corticoid trong điều trị hen. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng nồng độ NO₂ cao tương quan với tình trạng viêm đường thở do bạch cầu trung tính — một dạng hen khó kiểm soát bằng thuốc thông thường. Ở bệnh nhân COPD, sống tại khu vực ô nhiễm nặng khiến tốc độ giảm FEV₁ (thể tích thở ra trong 1 giây) nhanh hơn 21% so với khu vực ít ô nhiễm, theo nghiên cứu theo dõi 3 năm tại các đô thị lớn.

Trẻ Em: Nhóm Dễ Tổn Thương Nhất

Với hệ hô hấp chưa hoàn thiện và nhịp thở cao theo cân nặng, trẻ em là đối tượng dễ chịu ảnh hưởng nhất từ không khí bẩn. Những trẻ sống gần đường giao thông lớn thường bị khò khè, thể tích phổi giảm và dễ mắc viêm phế quản kéo dài. Một nghiên cứu đa trung tâm cho thấy, chỉ cần tăng thêm 10 µg/m³ PM2.5, chỉ số PEFR (lưu lượng thở đỉnh) ở trẻ em đã suy giảm rõ rệt — độc lập với hoàn cảnh kinh tế hay yếu tố di truyền.

Khó Khăn Trong Điều Trị Và Nguy Cơ Tương Lai

Các bệnh do ô nhiễm không khí gây ra thường không điển hình và ít đáp ứng với phác đồ điều trị thông thường. Tình trạng viêm không do eosinophil khiến việc chẩn đoán dựa trên tế bào đờm trở nên không hiệu quả. GS Frank Kelly, chuyên gia độc lập về sức khỏe môi trường, nhận định: “Nhiều trường hợp bệnh nhân phổi liên quan ô nhiễm cần phác đồ riêng, bao gồm thuốc chống oxy hóa và kháng viêm chuyên biệt”. Các hệ thống AI hiện đại cũng đang được áp dụng để phân tích dữ liệu chất lượng không khí và hồ sơ bệnh lý nhằm dự đoán nguy cơ và xây dựng phác đồ điều trị cho nhóm bệnh nhân nguy cơ cao.

Kết Luận: Không Khí Sạch Là Liều Thuốc Dài Hạn

Ô nhiễm không khí và các bệnh hô hấp liên quan không còn là giả thuyết mà là thực tế ngày càng rõ ràng và nghiêm trọng. Để điều trị hiệu quả, bác sĩ cần kết hợp hiểu biết lâm sàng với yếu tố môi trường để cá nhân hóa chăm sóc bệnh nhân. Hơn bao giờ hết, y tế không chỉ là chữa bệnh mà còn là lên tiếng, vận động chính sách và bảo vệ quyền được thở của cộng đồng