Mất ngủ không chỉ khiến tinh thần mệt mỏi hay suy giảm khả năng tập trung.

Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng việc ngủ không đủ giấc làm gián đoạn hoạt động của hàng loạt gen trong cơ thể — đặc biệt là những gen được kiểm soát theo nhịp sinh học (circadian rhythm).

Hơn 1.000 gen người hoạt động theo chu kỳ ngày đêm, bao gồm các gen liên quan đến sửa chữa DNA, phản ứng viêm và điều hòa chuyển hóa. Một nghiên cứu mới cho thấy, chỉ sau một tuần ngủ dưới 6 tiếng mỗi đêm, có hơn 700 gen bị thay đổi biểu hiện. Đáng ngại hơn, nhiều gen trong số đó đóng vai trò then chốt trong chức năng miễn dịch, phản ứng với stress tế bào và cân bằng oxy hóa. Theo TS. Steven Lockley, giảng viên y học tại Harvard, "Điều đáng lo là những gen chịu trách nhiệm bảo trì cấu trúc DNA lại bị ức chế mạnh khi tình trạng thiếu ngủ kéo dài".

DNA bị tổn thương và telomere bị rút ngắn: Lão hóa đến sớm hơn

Khi việc ngủ không đủ giấc trở thành thói quen, độ ổn định của bộ gen bắt đầu suy giảm. Các telomere – đoạn 'nắp bảo vệ' ở cuối nhiễm sắc thể – có xu hướng ngắn lại nhanh hơn ở những người ngủ ít hơn 5 tiếng mỗi đêm. Đây là chỉ dấu sinh học cho thấy sự lão hóa sớm và nguy cơ bất ổn di truyền.

Một nghiên cứu khác ghi nhận sự gia tăng đáng kể của chỉ số 8-OHdG – một chất chỉ điểm tổn thương oxy hóa DNA – chỉ sau ba đêm thiếu ngủ liên tiếp. TS. Maria Martínez nhấn mạnh rằng sự tích tụ các tổn thương DNA dạng này, cộng với khả năng sửa chữa bị suy yếu, có thể dẫn đến đột biến trong các tế bào sống lâu và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mãn tính liên quan đến tuổi tác.

Thay đổi biểu sinh: Gen bị "tắt mở" do thiếu ngủ

Không chỉ ảnh hưởng trực tiếp lên cấu trúc DNA, việc thiếu ngủ còn tạo ra những biến đổi biểu sinh – tức là làm thay đổi cách gen hoạt động mà không cần sửa đổi chuỗi gen gốc. Các cơ chế như methyl hóa DNA hay acetyl hóa histone đóng vai trò điều chỉnh này.

Nghiên cứu trên những người làm việc ca đêm thường xuyên ngủ dưới 6 tiếng đã phát hiện những thay đổi rõ rệt về methyl hóa DNA, đặc biệt tại các gen liên quan đến viêm, chu kỳ tế bào và sự dẻo dai của hệ thần kinh. Những biến đổi này không chỉ là dấu hiệu, mà có thể thực sự làm thay đổi cách cơ thể phản ứng với bệnh tật, căng thẳng hay thậm chí cả thuốc điều trị. Đáng chú ý, một số thay đổi có thể tồn tại nhiều tuần sau khi giấc ngủ được phục hồi, tạo ra một "ký ức phân tử" của việc thiếu ngủ.

Sự bất ổn gen lan rộng: Hệ lụy trên nhiều hệ cơ quan

Tác động của giấc ngủ ngắn kéo dài không chỉ dừng ở cấp độ phân tử, mà còn lan rộng đến nguy cơ bệnh lý. Trong lĩnh vực ung thư học, thiếu ngủ có liên quan đến sự mất ổn định vi vệ tinh – một dấu hiệu của rối loạn cơ chế sửa lỗi DNA và dễ dẫn đến ung thư.

Các thí nghiệm trên động vật cũng cho thấy rằng việc hạn chế giấc ngủ REM trong thời gian dài làm gia tăng hoạt động của enzyme AID – yếu tố có khả năng tạo đột biến gen. Những phát hiện này làm dấy lên câu hỏi về mối liên hệ giữa các rối loạn giấc ngủ mạn tính (như làm việc ca đêm, ngưng thở khi ngủ hay mất ngủ) với những rối loạn di truyền nghiêm trọng.

Khôi phục tổn thương di truyền: Có thể đảo ngược?

Dù nhiều thay đổi mang tính lâu dài, một số có thể được cải thiện thông qua giấc ngủ bù và liệu pháp đồng bộ lại nhịp sinh học. Các liệu pháp hỗ trợ như bổ sung chất chống oxy hóa hoặc hoạt hóa enzyme sửa chữa DNA cũng đang được nghiên cứu, đặc biệt dành cho nhóm nguy cơ cao như nhân viên y tế làm đêm.

Tuy nhiên, theo TS. Matthew Walker – chuyên gia hàng đầu về thần kinh học giấc ngủ – thì "Ngủ đủ không phải là trạng thái bị động, mà là nhu cầu sinh học sống còn. Giấc ngủ bù ngắn hạn không thể bù đắp hết những thiệt hại lâu dài ở cấp độ DNA".

Lời kết

"Ngủ một giấc cho qua" không còn là lời khuyên suông. Thiếu ngủ không chỉ là chuyện cá nhân, mà là nguy cơ di truyền có thể phòng ngừa được. Nó ảnh hưởng từ hoạt động của từng gen đến sự ổn định toàn bộ bộ gen – và là yếu tố then chốt trong tiến trình lão hóa, miễn dịch và nguy cơ bệnh tật. Bảo vệ giấc ngủ không chỉ giúp bạn minh mẫn, mà còn bảo vệ chính bản đồ di truyền đang âm thầm định hình tương lai sức khỏe của bạn.