Chất lượng không khí suy giảm đang trở thành thách thức nghiêm trọng với sức khỏe hô hấp toàn cầu. Những hạt bụi siêu mịn (PM2.5, PM10), khí NO2, ozone và SO2 không chỉ gây khó chịu tức thì mà còn âm thầm làm tổn thương cấu trúc phổi.
GS. Stephen Holgate – chuyên gia hàng đầu về y học môi trường – khẳng định: "Ngay cả mức độ ô nhiễm thấp, nếu tiếp xúc lâu dài, vẫn có thể gây viêm mạn tính và tổn thương phổi không hồi phục".
Cơ chế tổn thương: Khi bụi mịn xâm nhập sâu vào phổi
Các hạt bụi siêu nhỏ có khả năng len lỏi đến tận phế nang – nơi trao đổi khí quan trọng của phổi. Tại đây, chúng phá vỡ hàng rào bảo vệ, gây tổn thương tế bào biểu mô và kích hoạt phản ứng viêm mạnh mẽ. Quá trình này thu hút đại thực bào và bạch cầu trung tính, từ đó làm tổn thương mô và suy giảm chức năng hô hấp.
Ngoài ra, nghiên cứu mới còn cho thấy các hạt siêu mịn có thể ảnh hưởng đến hệ vi sinh vật trong phổi – một yếu tố quan trọng nhưng ít được chú ý. GS. Michael Brauer nhận định: "Hạt bụi siêu mịn không chỉ gây viêm mà còn góp phần vào quá trình xơ hóa và thay đổi cấu trúc đường thở".
Phản ứng cấp tính và mãn tính của phổi
Tiếp xúc ngắn hạn:
Trong những ngày chỉ số ô nhiễm tăng vọt, số ca nhập viện vì hen suyễn và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cũng tăng theo. Các triệu chứng như ho, khó thở, thở rít thường xuất hiện dữ dội trong vài giờ sau khi tiếp xúc.
Tiếp xúc kéo dài:
Khi sống ở môi trường ô nhiễm trong nhiều năm, người dân có nguy cơ suy giảm chức năng hô hấp rõ rệt. Nhiều nghiên cứu theo dõi cho thấy FEV1 – chỉ số đo khả năng thở ra – suy giảm nhanh hơn ở những người sống trong đô thị ô nhiễm nặng.
Ô nhiễm và vai trò trong bệnh hô hấp
- COPD: Ô nhiễm không khí được xem là tác nhân thúc đẩy mạnh mẽ quá trình viêm và hẹp đường thở, đặc biệt khi kết hợp với các yếu tố nguy cơ khác như hút thuốc.
- Bệnh mô kẽ phổi: Tiếp xúc lâu dài với bụi mịn có thể gây phản ứng viêm dẫn đến hình thành mô sẹo trong phổi – một dạng tổn thương khó hồi phục.
- Ung thư phổi: Một số chất ô nhiễm như hydrocarbon đa vòng hay khí thải động cơ diesel có tính gây ung thư cao, đặc biệt nguy hiểm với người sống gần khu công nghiệp hoặc đường lớn。
Tiến bộ trong chẩn đoán và theo dõi
Y học hiện đại đã giúp phát hiện sớm tổn thương do ô nhiễm nhờ các kỹ thuật như CT scan độ phân giải cao (HRCT) và xét nghiệm khí thở. Những dấu ấn sinh học mới như FeNO (nồng độ nitric oxide thở ra) hoặc xét nghiệm cytokine máu đang được nghiên cứu để áp dụng lâm sàng trong tương lai.
Phòng ngừa và hướng điều trị hiện nay
Về phòng ngừa, việc theo dõi chất lượng không khí và hạn chế ra đường khi ô nhiễm tăng cao là điều cần thiết. Người có bệnh nền hô hấp có thể được kê thuốc corticosteroid dạng hít và thuốc giãn phế quản để giảm viêm.
Một số nghiên cứu đang thử nghiệm việc sử dụng chất chống oxy hóa để bảo vệ phổi khỏi tổn thương. Dù vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, đây được xem là hướng đi đầy hứa hẹn. Bên cạnh đó, việc phát triển thuốc nhắm đến cơ chế tổn thương do ô nhiễm đang được các nhóm nghiên cứu toàn cầu tích cực theo đuổi.
Ô nhiễm không khí không còn là nguy cơ xa vời mà nó đang âm thầm ảnh hưởng đến từng hơi thở của chúng ta. Để bảo vệ phổi, cần hiểu rõ cơ chế tác hại, cảnh giác với triệu chứng, và hành động sớm từ cả góc độ y học lẫn chính sách cộng đồng.
