Câu nói “thị trường luôn đúng” từ lâu đã trở thành kim chỉ nam trong giới tài chính. Câu này dựa trên niềm tin vào tính hiệu quả của thị trường – rằng giá cả tài sản đã phản ánh đầy đủ mọi thông tin hiện có tại một thời điểm.

Lý thuyết này, khởi nguồn từ học thuyết Thị Trường Hiệu Quả (Efficient Market Hypothesis – EMH) của Eugene Fama, cho rằng không ai có thể đánh bại thị trường một cách bền vững nếu không chấp nhận rủi ro cao hơn.

Tuy nhiên, từ các cơn sốt cổ phiếu meme đến sự biến động dữ dội của tiền mã hóa, nhiều chuyên gia kinh tế đang bắt đầu đặt dấu hỏi: phải chăng thị trường thực sự là tấm gương hoàn hảo của dữ liệu, hay nó đang bị chi phối bởi cảm xúc, truyền thông và tâm lý bầy đàn?

Hiệu Quả Hay Cảm Xúc?

Trong khi lý thuyết kinh tế truyền thống nhấn mạnh vào tính logic và hiệu quả của thị trường, tài chính hành vi lại mở ra góc nhìn thực tế hơn: con người không luôn hành xử hợp lý. Những công trình của Robert Shiller – chủ nhân giải Nobel Kinh tế – đã chỉ ra rằng hành vi nhà đầu tư thường bị ảnh hưởng bởi sự tự tin thái quá, tâm lý FOMO (sợ bỏ lỡ) và xu hướng chạy theo đám đông. Giai đoạn 2020–2021 là minh chứng rõ ràng: nhiều tài sản bị thổi giá lên cao mà không có cơ sở tài chính vững chắc nào. Khi giá cả phản ánh sự kỳ vọng và cường điệu xã hội thay vì dòng tiền và lợi nhuận, liệu thị trường còn “đúng”?

Tiếng Ồn Ngắn Hạn & Sự Điều Chỉnh Dài Hạn

Trong ngắn hạn, thị trường bị chi phối bởi đủ loại tín hiệu – từ phát ngôn của chính trị gia đến các dự báo kinh tế. Một dòng tweet cũng có thể khiến giá lao dốc trong vài phút, cho thấy cảm xúc và phản ứng tức thời có thể lấn át suy xét logic. Tuy nhiên, về dài hạn, giá thường quay lại trạng thái cân bằng. Khi những mức định giá phi lý dần bị lọc bỏ, nhà đầu tư quay lại với các yếu tố cơ bản như doanh thu và lợi nhuận. Sự đối lập giữa ngắn hạn hỗn loạn và dài hạn ổn định khiến câu hỏi “thị trường luôn đúng” trở nên phức tạp hơn nhiều.

Khoảng Cách Thông Tin

Một yếu tố quan trọng khác thường bị bỏ qua là sự bất cân xứng thông tin. Không phải ai cũng tiếp cận thông tin như nhau, cũng như không ai có khả năng phân tích giống nhau. Trong khi các tổ chức lớn có đội ngũ phân tích chuyên sâu, nhà đầu tư cá nhân thường phải dựa vào dữ liệu trễ hoặc thiếu. Giáo sư Aswath Damodaran của Đại học NYU từng nhận định: “Thị trường hiệu quả chỉ khi con người hành xử lý trí và thông tin được phân phối đều – điều vốn hiếm khi xảy ra.” Chính sự lệch pha này khiến giá đôi khi phản ánh suy đoán mơ hồ hơn là nhận định có cơ sở.

Trí Tuệ Nhân Tạo Và Dữ Liệu Cảm Xúc

Sự bùng nổ của các hệ thống giao dịch tự động và phân tích cảm xúc đã thay đổi cục diện thị trường. Những thuật toán này không chỉ xử lý số liệu tài chính, mà còn đánh giá ngữ điệu, từ khóa và xu hướng dư luận để đưa ra quyết định mua – bán. Tuy nhiên, khi máy móc phản ứng với dữ liệu cảm xúc chưa chính xác, thị trường có thể dao động mạnh chỉ vì một tín hiệu sai. Trong trường hợp này, phản ứng vẫn xảy ra – nhưng không đồng nghĩa với việc “thị trường đúng”.

Khi Sai Lầm Tạo Ra Cơ Hội

Đối với nhà đầu tư, sự không hoàn hảo của thị trường không phải là vấn đề mà là cơ hội. Nếu thị trường luôn định giá chính xác, khái niệm “alpha” – phần lợi nhuận vượt trội – sẽ không tồn tại. Những huyền thoại đầu tư như Benjamin Graham hay Howard Marks đã khai thác chính những sai lệch tâm lý và định giá để tìm ra tài sản bị đánh giá thấp. Họ tin rằng, chính khi thị trường sai, cơ hội đầu tư giá trị mới thực sự xuất hiện.

Kết Luận: Đúng Không Phải Lúc Nào Cũng Đủ

Câu trả lời không nằm ở đúng hay sai tuyệt đối. Thị trường là nơi phản ánh hành vi – không phải chân lý. Nó đưa ra tín hiệu, nhưng tín hiệu đó có thể bị nhiễu. Tin vào thị trường không có nghĩa là chấp nhận mọi biến động. Những nhà đầu tư thông minh cần học cách phân biệt đâu là phản ứng cảm tính, đâu là xu hướng thực. Khi hiểu rằng thị trường có thể sai, chúng ta không còn bị dẫn dắt, mà bắt đầu tư duy độc lập và chiến lược hơn. Thị trường không phải là thầy bói – nhưng là người thổi còi cảnh báo đáng để lắng nghe.