Bạn có bao giờ để ý rằng, mỗi khi cố gắng nhớ lại một điều gì đó, mắt bạn thường tự động di chuyển như đang “tìm kiếm” trong không gian?

Hành vi tưởng chừng vô thức ấy thực ra phản ánh một mối liên hệ sâu sắc giữa chuyển động mắt và trí nhớ – một chủ đề đang làm giới khoa học thần kinh đặc biệt quan tâm.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng khám phá cách mắt “hỗ trợ” bộ não ghi nhớ, tìm lại thông tin, và thậm chí mở ra hướng điều trị cho những người gặp vấn đề về nhận thức.

Chuyển động mắt – Cửa sổ của quá trình tư duy

Mỗi cái nhìn, từ những chuyển động giật nhanh (saccades), điểm dừng nhìn (fixation) đến những lần theo dõi mượt mà (smooth pursuits), đều không đơn thuần chỉ là hành vi thị giác. Chúng phản ánh quá trình não bộ lựa chọn, xử lý và ưu tiên thông tin. Tiến sĩ Evelyn Smith – nhà thần kinh học tại Harvard – chia sẻ: “Mẫu chuyển động mắt là những dấu hiệu định lượng cho thấy não bộ đang xử lý và tổ chức thông tin như thế nào. Từ đó, chúng ta hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa sự chú ý và trí nhớ”.

Mắt hỗ trợ quá trình ghi nhớ như thế nào?

Để hình thành ký ức, não cần “cố định” vào các chi tiết có ý nghĩa – và đây là lúc các điểm dừng nhìn phát huy tác dụng. Mỗi lần mắt dừng lại ở một chi tiết quan trọng, hệ thần kinh sẽ xử lý thông tin đó sâu hơn, tăng khả năng ghi nhớ. Các nghiên cứu fMRI cho thấy, khi mắt hoạt động nhịp nhàng giữa vùng điều khiển chuyển động (frontal eye fields) và vùng hồi hải mã (hippocampus), quá trình mã hóa trí nhớ trở nên hiệu quả hơn, vì hai vùng này cùng kích hoạt mạng lưới chú ý – ghi nhớ.

Hồi tưởng và... lặp lại chuyển động mắt?

Không chỉ giúp lưu giữ ký ức, mắt còn đóng vai trò trong việc “đào lại” thông tin. Một hiện tượng thú vị có tên tái hiện ánh nhìn – khi chúng ta cố nhớ lại điều gì, mắt sẽ vô thức lặp lại chuyển động giống lúc trải nghiệm ban đầu. Tiến sĩ Miguel Alvarez từ Đại học California cho rằng: “Chuyển động mắt như những tín hiệu không gian-thời gian, giúp bộ não kích hoạt đúng phần ký ức cần tìm”.

Vai trò chẩn đoán trong các rối loạn trí nhớ

Nhiều bệnh lý thần kinh như Parkinson hoặc suy giảm nhận thức nhẹ đi kèm với rối loạn chuyển động mắt. Các bệnh nhân thường gặp khó khăn khi thực hiện chuyển động mắt nhanh chính xác, đồng thời cũng cho thấy hiệu suất ghi nhớ thấp hơn. Công nghệ theo dõi chuyển động mắt đang trở thành một công cụ chẩn đoán không xâm lấn đầy tiềm năng, giúp phát hiện sớm sự suy giảm nhận thức ở người cao tuổi.

Liệu pháp điều chỉnh mắt – Cánh cửa mới cho phục hồi trí nhớ?

Một hướng nghiên cứu đầy triển vọng là: Liệu điều hướng chuyển động mắt có thể cải thiện trí nhớ? Liệu pháp EMDR (Desensitization và Xử lý Ký ức qua Chuyển động Mắt) hiện đang được ứng dụng trong điều trị sang chấn tâm lý, cho thấy rằng việc kích thích mắt theo nhịp có thể giúp xử lý ký ức cảm xúc tiêu cực. Một số thử nghiệm đang nghiên cứu xem liệu việc hướng dẫn mắt di chuyển có thể giúp củng cố trí nhớ mới hoặc tăng khả năng truy xuất thông tin trong các ca suy giảm nhận thức nhẹ.

Tương lai nghiên cứu: Khi mắt và não đồng hành

Các nhà khoa học đang tiếp tục kết hợp công nghệ theo dõi mắt, hình ảnh thần kinh và mô hình toán học để hiểu rõ cơ chế giữa chuyển động mắt và hoạt động điện não. Việc tìm ra mối liên hệ giữa tần số dao động não, chất dẫn truyền thần kinh và hành vi quan sát có thể mở ra hướng điều trị cá thể hóa cho các rối loạn trí nhớ, từ suy giảm nhẹ đến bệnh Alzheimer.

Kết luận: Đừng xem nhẹ chuyển động mắt!

Các bạn thân mến, đôi mắt không chỉ là “cửa sổ tâm hồn” mà còn là chìa khóa mở ra những ký ức đã quên lãng. Việc hiểu và tận dụng chuyển động mắt có thể giúp cải thiện ghi nhớ, phát hiện sớm suy giảm nhận thức và thậm chí điều trị một số rối loạn tâm lý.

Bạn có từng nhận thấy mắt mình “lang thang” khi cố nhớ lại điều gì không? Hãy chia sẻ trải nghiệm của bạn và cùng khám phá thêm những góc nhìn thú vị giữa mắt và não nhé!