Nhạy cảm với ánh sáng không đơn thuần là sự khó chịu thoáng qua mà có thể là biểu hiện của những bất thường phức tạp trong thần kinh và nhãn khoa.

Photophobia hay sợ ánh sáng thường liên quan đến rối loạn ở vỏ não thị giác, hệ thống tam thoa hoặc các cấu trúc trước giác mạc.

Khác với hiện tượng chói mắt thông thường, tình trạng này cần được đánh giá cẩn thận, nhất là khi kéo dài hoặc đi kèm triệu chứng toàn thân. Nghiên cứu mới trên *Tạp chí Nhãn khoa của Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ (JAMA Ophthalmology)* cho thấy sợ ánh sáng (photophobia) có thể là dấu hiệu ban đầu của các bệnh lý thần kinh như đau nửa đầu có hào quang, viêm màng não hoặc tăng áp lực nội sọ. Tình trạng này cũng thường gặp ở bệnh nhân bị viêm màng bồ đào, chấn thương sọ não hoặc nhiễm virus ảnh hưởng đến đường dẫn truyền thị giác.

Rối Loạn Trung Ương: Ánh Sáng Đánh Thức Đường Đau

Một phát hiện mang tính bước ngoặt là nhiều trường hợp sợ ánh sáng xuất phát từ sự rối loạn cảm nhận tại trung tâm hệ thần kinh chứ không chỉ do tổn thương tại mắt. Theo bác sĩ Amaal J. Starling (Bệnh viện Mayo), “Sợ ánh sáng là biểu hiện của hiện tượng quá nhạy cảm cảm giác, liên quan đến các đường truyền đau tại đồi thị và nhân tam thoa”. Hình ảnh cộng hưởng từ chức năng (chụp fMRI) đã ghi nhận rằng các vùng não chịu trách nhiệm điều hòa cảm giác đau bị hoạt hóa quá mức ở người bị nhạy sáng, ngay cả khi không có cơn đau đầu. Điều này củng cố giả thuyết rằng cảm giác đau do ánh sáng có thể bắt nguồn từ trung khu thần kinh.

Bệnh Lý Bề Mặt Nhãn Cầu: Tác Nhân Ngoại Vi Không Thể Bỏ Qua

Mặc dù cơ chế trung ương đóng vai trò then chốt, các bệnh lý ở lớp trước của nhãn cầu vẫn là nguyên nhân thường gặp gây nhạy cảm ánh sáng. Tổn thương biểu mô giác mạc, khô mắt hay viêm như viêm kết mạc – củng mạc trước hoặc viêm màng bồ đào đều có thể gây ra phản ứng khó chịu với ánh sáng. Đặc biệt, hội chứng khô mắt do thiếu nước mắt – thường gặp ở người mắc hội chứng Sjögren – khiến lớp phim nước mắt trở nên không ổn định, làm lộ đầu các sợi thần kinh và từ đó khiến mắt trở nên nhạy cảm hơn rõ rệt với ánh sáng.

Photophobia Trong Đau Nửa Đầu: Gợi Ý Chẩn Đoán Sớm

Trên 80% người bị đau nửa đầu (migraine) có biểu hiện nhạy cảm với ánh sáng, và sợ ánh sáng (photophobia) thậm chí vẫn xuất hiện ngay cả khi không có cơn đau – điều này có giá trị dự báo. Theo đánh giá năm 2024 của *Hội Đau Đầu Hoa Kỳ (American Headache Society)*, tình trạng nhạy sáng xảy ra giữa các đợt đau nửa đầu có thể là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ tiến triển thành đau nửa đầu mạn tính. Trong những trường hợp như vậy, hướng điều trị cần được mở rộng sang lĩnh vực thần kinh, bao gồm sử dụng thuốc ức chế peptide liên quan đến gen calcitonin (CGRP – calcitonin gene-related peptide) hoặc áp dụng liệu pháp kích thích từ xuyên sọ (TMS – transcranial magnetic stimulation).

Nguyên Nhân Nhiễm Trùng Và Viêm Toàn Thân

Một số bệnh lý nhiễm trùng hệ thần kinh như viêm não do virus hoặc bệnh xoắn khuẩn leptospira (leptospirosis) có thể bắt đầu bằng biểu hiện nhạy sáng đột ngột, thường đi kèm với các triệu chứng như sốt, cứng cổ hoặc rối loạn tri giác – khi đó cần thực hiện chọc dịch não tủy khẩn cấp để loại trừ viêm màng não. Ở các bệnh lý viêm toàn thân như lupus ban đỏ hệ thống (systemic lupus erythematosus) hoặc bệnh u hạt sarcoidosis, sợ ánh sáng có thể phản ánh tình trạng viêm dây thần kinh thị giác hoặc sự xuất hiện của tổn thương dạng hạt trong cấu trúc mắt. Trong các trường hợp này, cần thực hiện chụp cộng hưởng từ có tiêm thuốc tương phản (MRI cản quang), xét nghiệm huyết thanh học và hội chẩn chuyên khoa miễn dịch để có hướng xử trí phù hợp.

Thuốc Và Tác Dụng Phụ Gây Nhạy Sáng

Photophobia cũng có thể do thuốc gây ra. Các hoạt chất làm giãn đồng tử hoặc tác động đến võng mạc như topiramate – thường dùng trong điều trị động kinh hay migraine – có thể khởi phát cơn tăng nhãn áp đóng góc kèm theo sợ ánh sáng. Ngoài ra, các thuốc kháng cholinergic hay nhóm SSRI cũng được ghi nhận có liên quan. Bác sĩ cần đặc biệt lưu ý đến tiền sử dùng thuốc khi đánh giá các trường hợp xuất hiện nhạy sáng mới.

Chiến Lược Chẩn Đoán: Đa Chiều Và Chính Xác

Để xác định nguyên nhân, cần tiếp cận có hệ thống, bao gồm:

- Khai thác triệu chứng: khởi phát, diễn tiến, biểu hiện kèm như sốt, song thị, buồn nôn.

- Khám mắt bằng đèn khe để đánh giá phần trước nhãn cầu.

- Đo nhãn áp loại trừ tăng nhãn áp cấp.

- Khám thần kinh và chụp hình ảnh não nếu nghi ngờ tổn thương trung ương.

Điều Trị: Từ Căn Nguyên Tới Giảm Triệu Chứng

Việc điều trị phụ thuộc vào căn nguyên gây bệnh. Nếu nguyên nhân là viêm tại mắt, cần dùng thuốc kháng viêm hoặc điều trị miễn dịch. Với các trường hợp do thần kinh, hướng điều trị sẽ là kiểm soát migraine, phục hồi sau chấn thương hoặc áp dụng liệu pháp hành vi. Kính lọc ánh sáng, đặc biệt loại FL-41, đã cho thấy hiệu quả trong giảm khó chịu ánh sáng ở người migraine, nhưng không nên lạm dụng vì có thể khiến thị giác dễ thích nghi với bóng tối, làm nhạy sáng nặng hơn.

Hướng Nghiên Cứu Mới: Tái Hiểu Về Ánh Sáng Và Hệ Thần Kinh

Các nghiên cứu mới đang khám phá vai trò của tế bào hạch võng mạc và protein melanopsin trong cảm nhận ánh sáng – điều có thể thay đổi cách phân loại photophobia hiện nay. Một số liệu pháp thử nghiệm như điều chỉnh dẫn truyền thần kinh tại võng mạc hoặc kích thích điện thalamus đang cho thấy triển vọng trong các ca kháng trị.

Theo giáo sư Kathleen Digre (Đại học Utah), “Hiểu rõ cơ chế sinh học của nhạy sáng không chỉ giúp chẩn đoán đúng mà còn mở ra hướng điều trị vượt ra ngoài giảm triệu chứng”.

Photophobia không đơn thuần là phản ứng với ánh sáng mà nó có thể là dấu hiệu của các rối loạn thần kinh, nhãn khoa hoặc miễn dịch phức tạp hơn nhiều. Đánh giá đúng và can thiệp từ sớm là yếu tố then chốt giúp cải thiện chất lượng sống và tiên lượng lâu dài cho người bệnh.