Lần đầu tiên tôi thử giải thích cho cháu mình về khái niệm “không có gì”, thằng bé nhìn tôi như thể tôi vừa yêu cầu nó tung hứng những quả dứa đang bốc cháy.

Tôi hỏi: “Nếu không còn chiếc bánh quy nào thì có bao nhiêu chiếc bánh?” “Vẫn còn một chiếc,” thằng bé quả quyết. Mà nghĩ kỹ thì câu trả lời ấy hoàn toàn hợp lý theo cách hiểu của nó.

Với nhiều trẻ em, thậm chí cả một số người lớn, khái niệm số 0 thực sự khá trừu tượng. Chính vì vậy, việc loài ong có thể hiểu được số 0 lại càng khiến người ta kinh ngạc. Đúng vậy, chính là những chú ong nhỏ bé, vo ve khắp nơi và miệt mài tìm mật hoa. Nhưng điều đó thực sự có ý nghĩa gì? Và tại sao chúng ta nên quan tâm? Hãy cùng khám phá.

Làm thế nào để dạy ong học toán?

Trong một thí nghiệm nổi tiếng, các nhà nghiên cứu huấn luyện ong lựa chọn những hình ảnh có ít chấm hơn để nhận phần thưởng là dung dịch đường. Theo thời gian, những con ong dần học được cách lựa chọn chính xác hình có số lượng vật thể ít hơn. Điều này chưa quá bất ngờ bởi nhiều loài động vật có khả năng học những quy luật đơn giản. Nhưng sau đó, các nhà khoa học đưa ra một thử thách đặc biệt. Họ cho ong nhìn thấy một tấm thẻ hoàn toàn không có chấm nào. Và điều đáng kinh ngạc là nhiều con ong đã chọn chính xác tấm thẻ này thay vì tấm thẻ có một chấm. Đây không đơn thuần là sự may mắn. Những con ong không lựa chọn một cách ngẫu nhiên mà dường như nhận biết rằng số 0 nhỏ hơn số 1. Khả năng này đưa ong vào một nhóm động vật đặc biệt, bởi trước đó chỉ một số loài ngoài con người như vài loài linh trưởng, vẹt và cá heo từng thể hiện năng lực tương tự. Và giờ đây, ong cũng có tên trong danh sách ấy.

Vì sao số 0 lại đặc biệt đến vậy?

Thoạt nghe, chuyện “ong hiểu số 0” có vẻ chỉ giống một thông tin thú vị, nhưng ý nghĩa của nó sâu sắc hơn nhiều. Số 0 là một khái niệm không hề đơn giản. Nó không chỉ mang nghĩa “không có” hay “trống rỗng”, mà còn đại diện cho sự vắng mặt của một số lượng. Để hiểu được điều này, bộ não phải vượt ra ngoài những gì trực tiếp nhìn thấy và hình thành một khái niệm trừu tượng. Ngay cả trẻ em cũng thường cần vài năm đầu đời mới dần hiểu rõ khái niệm này. Vì vậy, việc một con ong với bộ não nhỏ hơn cả hạt vừng có thể xử lý bài toán như vậy thực sự đáng kinh ngạc. Điều đó cho thấy ong có thể không chỉ đơn thuần phản ứng với các kích thích xung quanh. Chúng không phải những “cỗ máy tí hon” chỉ biết bay về phía hoa, mà dường như có khả năng xử lý thông tin theo những cách phức tạp đáng ngạc nhiên, bao gồm cả những khái niệm số học cơ bản.

Vậy loài ong thực sự có thể làm được những gì?

Khả năng nhận biết số 0 chỉ là một phần trong những điều thú vị về trí tuệ của ong. Các nghiên cứu đã phát hiện nhiều năng lực nhận thức đáng chú ý ở loài vật nhỏ bé này:

1. Đếm số lượng nhỏ: Ong có thể ghi nhớ một số lượng giới hạn các địa danh hoặc dấu mốc khi di chuyển trong môi trường, cho thấy chúng có khả năng xử lý số lượng ở mức cơ bản.

2. Nhận biết thứ tự: Một số thí nghiệm cho thấy ong có thể học các quy tắc liên quan đến thứ tự và số lượng, sau đó áp dụng chúng vào những tình huống mới.

3. Nhận biết ký hiệu: Các nghiên cứu cũng cho thấy ong có thể học cách liên hệ một số ký hiệu với số lượng tương ứng, tức là hiểu rằng một hình dạng nhất định có thể đại diện cho một lượng cụ thể.

Tất cả những khả năng này đều gợi ý một điều: hành vi của ong không hoàn toàn chỉ dựa vào bản năng. Dĩ nhiên, chúng chưa thể giải những bài toán phức tạp, nhưng chúng có khả năng học hỏi, thích nghi và giải quyết một số vấn đề trong những tình huống mới.

Vì sao điều này quan trọng với chúng ta, ngay cả khi bạn không thích côn trùng?

Có thể bạn chẳng bao giờ dành thời gian suy nghĩ về bộ não của một con ong. Nhưng những khám phá này lại mang đến nhiều điều đáng để quan tâm. Một con ong chỉ có khoảng một triệu tế bào thần kinh, trong khi bộ não con người có khoảng 86 tỷ. Nếu một sinh vật sở hữu bộ não nhỏ bé như vậy vẫn có thể xử lý những khái niệm trừu tượng ở mức độ nhất định, điều đó có thể thay đổi cách chúng ta nhìn nhận về trí thông minh. Tư duy phức tạp có lẽ không nhất thiết luôn đòi hỏi một bộ não khổng lồ, mà còn phụ thuộc vào cách hệ thần kinh tổ chức và xử lý thông tin hiệu quả. Những phát hiện này cũng có thể truyền cảm hứng cho các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, rô-bốt và hệ thống học máy. Nghiên cứu cách bộ não nhỏ bé của ong giải quyết vấn đề có thể gợi mở những hướng phát triển cho thiết bị bay siêu nhỏ, hệ thống tính toán tiết kiệm năng lượng hoặc những phương pháp tổ chức quá trình học tập hiệu quả hơn. Đồng thời, điều này cũng khiến chúng ta phải suy nghĩ lại về quan niệm cho rằng con người đặc biệt chỉ vì có thể tính toán, suy luận hay giải câu đố. Một chú ong đang vo ve quanh vườn cũng có thể đang xử lý thông tin theo cách riêng của nó.

Vậy có nên dạy ong học đại số không?

Chưa đến mức đó. Hiện không có bằng chứng cho thấy ong có thể giải phương trình hay viết những phép chứng minh toán học trong tổ. Tuy nhiên, chúng đang thách thức quan niệm đơn giản rằng “bộ não nhỏ đồng nghĩa với trí tuệ đơn giản”. Và đó mới chính là điều đáng chú ý. Những nghiên cứu về ong nhắc chúng ta rằng trí thông minh có thể tồn tại dưới rất nhiều hình thức khác nhau, không chỉ giống với cách con người suy nghĩ. Càng quan sát thế giới tự nhiên, chúng ta càng nhận ra vẫn còn vô số điều phức tạp đang diễn ra ngay trước mắt mà trước đây chưa từng được chú ý.

Vì vậy, lần tới khi một chú ong bay vo ve quanh bạn trong buổi dã ngoại, hãy thử quan sát nó thêm một chút. Đó không chỉ là một loài côn trùng nhỏ bé đang bay qua. Biết đâu bạn đang đứng ngay cạnh một “nhà toán học tí hon” của thế giới tự nhiên. Và còn bao nhiêu khả năng đáng kinh ngạc khác của các loài vật quanh chúng ta mà con người vẫn chưa khám phá hết? Có lẽ đã đến lúc chúng ta chú ý nhiều hơn, dù đôi khi thứ nhận được chỉ là những tiếng vo ve.