Chào mọi người. Nhiều người cho rằng lập kế hoạch nghề nghiệp là việc chỉ cần thực hiện một lần, thường vào thời điểm mới bắt đầu đi làm, rồi cứ thế đi theo con đường đã chọn trong nhiều năm.

Nhưng thực tế, hành trình nghề nghiệp hiếm khi diễn ra như vậy. Những ưu tiên của bạn ở tuổi 22 sẽ không giống khi 35 tuổi và chắc chắn càng khác khi bước sang tuổi 50.

Kế hoạch nghề nghiệp cần thay đổi cùng bạn, bởi kỹ năng, trách nhiệm, nguồn năng lượng và cơ hội của mỗi người đều biến chuyển theo thời gian. Nếu cứ áp dụng một kế hoạch duy nhất cho mọi giai đoạn, bạn rất dễ tìm cách giải quyết một vấn đề đã không còn phù hợp. Một kế hoạch nghề nghiệp hữu ích phải dựa trên con người bạn ở hiện tại, những công việc bạn có thể làm tốt lúc này và tương lai mà bạn thực sự muốn xây dựng từ chính thời điểm này.

Những lựa chọn ban đầu định hình cơ hội về sau

Trong những năm đầu đi làm, nhiệm vụ quan trọng nhất không phải là xác định một hướng đi duy nhất cho cả cuộc đời, mà là hiểu bản thân đủ rõ để đưa ra những lựa chọn khởi đầu sáng suốt. Điều đó bắt đầu từ những yếu tố tưởng chừng đơn giản nhưng thường bị bỏ qua, chẳng hạn như sở thích, thế mạnh, giá trị bạn coi trọng và kiểu môi trường làm việc mà bạn cảm thấy phù hợp khi phải gắn bó mỗi ngày. Chẳng hạn, nếu bạn giỏi phân tích có hệ thống, công việc kế toán sẽ hình thành cho bạn những kỹ năng và thói quen rất khác so với công việc bán hàng vốn đòi hỏi phải thường xuyên tiếp xúc với khách hàng. Cả hai đều có thể mở ra những con đường nghề nghiệp tốt, nhưng chúng sẽ rèn luyện bạn theo những hướng hoàn toàn khác nhau. Ở giai đoạn này, bạn nên tập trung vào việc học hỏi, tích lũy kỹ năng và xây dựng thói quen làm việc chuyên nghiệp. Những vị trí dành cho người mới, công việc thực tập, chương trình đào tạo nhân sự hay vị trí trợ lý đều quan trọng vì chúng mang lại trải nghiệm thực tế. Bạn không chỉ làm việc để nhận lương mà còn đang kiểm chứng xem công việc đó có thực sự phù hợp với mình hay không. Nếu làm trợ lý tiếp thị khiến bạn hào hứng với việc lên kế hoạch cho các chiến dịch nhưng lại kiệt sức mỗi khi phải điều phối sự kiện, đó chính là thông tin hữu ích giúp bạn hiểu bản thân hơn. Việc định hướng sự nghiệp trong những năm đầu sẽ hiệu quả nhất khi bạn xem mỗi công việc là một nguồn phản hồi để điều chỉnh con đường của mình, thay vì chỉ coi đó là một chức danh hay vị trí.

Giai đoạn giữa sự nghiệp cần điều chỉnh lại hướng đi

Sau một thời gian làm việc, những câu hỏi về định hướng nghề nghiệp cũng bắt đầu thay đổi. Lúc này, bạn thường đã hiểu rõ hơn về năng lực của mình, nhưng cuộc sống đồng thời trở nên phức tạp hơn. Bạn có thể phải cân bằng áp lực thu nhập, trách nhiệm gia đình, giới hạn về nơi sinh sống hoặc nhu cầu có một công việc ổn định. Vì vậy, kế hoạch nghề nghiệp không thể chỉ dừng lại ở những tham vọng chung chung mà cần trở nên cụ thể và chính xác hơn. Thay vì đơn giản nói rằng mình muốn phát triển, bạn cần xác định rõ sự phát triển đó có nghĩa là được thăng chức, trở thành chuyên gia trong một lĩnh vực, đảm nhận vai trò quản lý hay chuyển sang một ngành nghề hoàn toàn khác. Một kỹ thuật viên có tám năm kinh nghiệm sẽ đứng trước những lựa chọn khác với một điều phối viên dự án có cùng số năm làm việc. Người thứ nhất có thể cần thêm chứng chỉ chuyên môn để tiến xa hơn, trong khi người thứ hai có thể cần nâng cao kỹ năng quản lý ngân sách và dẫn dắt đội nhóm. Đây cũng là giai đoạn nhiều người rơi vào tình trạng chững lại, không phải vì thiếu năng lực mà bởi họ ngừng đánh giá lại con đường đang đi. Nếu vị trí hiện tại chỉ khiến bạn lặp đi lặp lại những nhiệm vụ quen thuộc mà không được giao thêm trách nhiệm mới, đó là dấu hiệu cho thấy bạn cần chủ động điều chỉnh hướng phát triển thay vì tiếp tục thụ động chờ đợi.

Những năm sau của sự nghiệp cần mục tiêu khác

Khi bước vào những giai đoạn sau của sự nghiệp, việc lập kế hoạch thường không còn tập trung quá nhiều vào tốc độ thăng tiến mà chuyển sang giá trị đóng góp, sự ổn định và khả năng truyền lại kinh nghiệm. Điều đó không có nghĩa là ngừng phát triển, mà chỉ đơn giản là thay đổi trọng tâm. Một người có hai mươi năm kinh nghiệm trong lĩnh vực vận hành có thể không còn muốn chịu áp lực liên tục ở tuyến đầu, nhưng lại rất giỏi đào tạo nhân viên trẻ, cải tiến quy trình hoặc xử lý những công việc điều phối phức tạp. Đây không phải là những đóng góp kém quan trọng hơn mà chỉ là những cách tạo ra giá trị khác nhau. Ở giai đoạn này, bạn nên xem xét kỹ những phần kinh nghiệm nào của mình vẫn có giá trị cao và có thể tiếp tục phát huy. Quản lý, cố vấn, tư vấn chuyên môn, đào tạo nội bộ và kiểm soát chất lượng thường trở thành những hướng đi thực tế hơn so với việc cố cạnh tranh trực tiếp trong những vị trí có tốc độ thay đổi quá nhanh hoặc thường xuyên phải làm thêm giờ. Việc lên kế hoạch thực tế càng trở nên quan trọng. Bạn có thể cần cập nhật kỹ năng công nghệ, điều chỉnh hồ sơ nghề nghiệp để nhấn mạnh thành tựu thay vì chỉ liệt kê chức danh hoặc chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi từng bước thay vì thực hiện một thay đổi đột ngột.

Thường xuyên nhìn lại giúp kế hoạch sát với thực tế

Ở bất kỳ độ tuổi nào, kế hoạch nghề nghiệp cũng cần được xem xét định kỳ. Đây chính là phần mà nhiều người thường bỏ quên. Lập kế hoạch sự nghiệp không phải là một khẩu hiệu và cũng không đơn thuần là viết ra chức vụ mà bạn mong muốn đạt được. Một kế hoạch thực tế thường bao gồm việc đánh giá bản thân, xác định mục tiêu, lựa chọn hướng đi, xây dựng các bước hành động và sau đó thường xuyên kiểm tra xem những bước đi ấy còn phù hợp với thực tế hay không. Nếu bạn từng đặt mục tiêu trở thành trưởng bộ phận trong vòng ba năm nhưng công ty sau đó loại bỏ cấp quản lý này, kế hoạch cũ rõ ràng không còn phù hợp. Nếu trước đây thu nhập là ưu tiên hàng đầu nhưng hiện tại bạn coi trọng khả năng chủ động sắp xếp thời gian hơn vì phải chăm sóc con nhỏ, đó cũng là một thay đổi thực tế cần được đưa vào kế hoạch. Một lần đánh giá hữu ích nên bắt đầu bằng những câu hỏi cụ thể: Trong năm vừa qua bạn đã học được gì? Những kỹ năng nào đang tiến bộ? Kỹ năng nào đang dần tụt lại phía sau? Ngành nghề của bạn đã thay đổi ra sao? Hoàn cảnh cá nhân của bạn có gì khác trước? Một kế hoạch bỏ qua những yếu tố thực tế này cuối cùng sẽ chỉ còn mang tính hình thức.

Việc hoạch định sự nghiệp sẽ hiệu quả hơn khi bạn ngừng coi tuổi tác là một thời hạn bắt buộc và bắt đầu xem nó như bối cảnh của từng giai đoạn cuộc đời. Mỗi chặng đường đều đặt ra một nhiệm vụ khác nhau: khám phá và trải nghiệm khi mới bắt đầu, điều chỉnh và hoàn thiện hướng đi ở giữa sự nghiệp, rồi tái định vị bản thân trong những năm về sau. Nếu thường xuyên đối chiếu hướng đi với năng lực thực tế và hoàn cảnh cuộc sống hiện tại, kế hoạch của bạn sẽ luôn hữu ích thay vì trở nên lỗi thời. Vì vậy, hãy cho phép bản thân thay đổi và điều chỉnh, bởi một con đường sự nghiệp phù hợp với con người bạn ở hiện tại thường vững chắc hơn nhiều so với kế hoạch được xây dựng dựa trên một phiên bản đã thuộc về quá khứ.