Bạn đã bao giờ tự hỏi tại sao mình lại đột nhiên muốn mua một cổ phiếu chỉ vì mọi người trên mạng xã hội đang bàn tán về nó chưa?
Hoặc tại sao bạn lại giữ một khoản đầu tư thua lỗ trong nhiều năm, chờ đợi nó "hòa vốn" trong khi lý trí mách bảo bạn nên bán? Chào mừng bạn đến với thế giới phức tạp của tài chính hành vi.
Từ lâu, các nhà kinh tế học truyền thống cho rằng con người là những cỗ máy lý trí luôn đưa ra những lựa chọn tài chính hợp lý nhất. Trên thực tế, bộ não của chúng ta được lập trình để sinh tồn trên những thảo nguyên thời tiền sử, chứ không phải để điều hướng sự biến động phức tạp của thị trường chứng khoán hiện đại. Cảm xúc và những định kiến sâu sắc của chúng ta hoạt động như những sợi dây vô hình, kéo chúng ta đến những sai lầm tốn kém mà logic đơn thuần không thể giải thích được.
Cạm bẫy của những lối tắt tư duy
Bộ não của chúng ta thích tiết kiệm năng lượng. Để làm được điều này, chúng ta sử dụng “phương pháp phán đoán nhanh”, là những lối tắt tư duy cho phép chúng ta đưa ra quyết định nhanh chóng. Mặc dù những lối tắt này rất hữu ích để tránh kẻ săn mồi trong tự nhiên, nhưng chúng thường gây tai họa cho danh mục đầu tư. Một trong những lối tắt phổ biến nhất là “Thiên kiến sẵn có”, nơi chúng ta quá coi trọng những tin tức gần đây nhất hoặc câu chuyện sống động nhất mà chúng ta từng nghe, thay vì xem xét dữ liệu dài hạn.
Một lối tắt nguy hiểm khác là “hiệu ứng neo”. Điều này xảy ra khi chúng ta bị mắc kẹt ở một con số cụ thể—như giá mà chúng ta ban đầu đã trả cho một cổ phiếu. Nếu các yếu tố cơ bản của công ty sụp đổ nhưng giá thấp hơn mức “neo” của chúng ta, chúng ta coi đó là một món hời hơn là một dấu hiệu cảnh báo. Bằng cách hiểu rằng bản năng đầu tiên của chúng ta thường là một lối tắt hơn là một giải pháp, chúng ta có thể bắt đầu xây dựng một hệ thống phòng thủ chống lại sự phi lý của chính mình.
Nỗi đau mất mát so với niềm vui đạt được
Trong tài chính hành vi, một trong những khái niệm mạnh mẽ nhất là “sự ác cảm với mất mát”. Nghiên cứu của Daniel Kahneman, một nhà kinh tế học hành vi nổi tiếng, đã chứng minh rằng nỗi đau tâm lý khi mất một khoản tiền gấp đôi so với niềm vui khi đạt được cùng một số tiền đó. Sự mất cân bằng này tạo ra một trở ngại lớn cho các nhà đầu tư. Bởi vì chúng ta rất ghét mất mát, chúng ta có xu hướng mắc phải “thiên kiến định hướng”—bán những cổ phiếu thắng lợi quá sớm để “khóa” một khoản lợi nhuận nhỏ, trong khi giữ những cổ phiếu thua lỗ quá lâu để tránh sự kết thúc của khoản lỗ.
Các thiên kiến tâm lý phổ biến trên thị trường bao gồm:
• Thiên kiến xác nhận — Xu hướng tìm kiếm thông tin hỗ trợ niềm tin hiện có của chúng ta trong khi bỏ qua bất kỳ dữ liệu nào chứng minh chúng ta sai.
• Hiệu ứng tự tin thái quá — Nhiều nhà đầu tư tin rằng họ có kỹ năng chọn cổ phiếu trên mức trung bình, dẫn đến việc giao dịch quá thường xuyên và tích lũy phí cao.
• Tâm lý bầy đàn — Bản năng sinh học đi theo đám đông, thường dẫn đến bong bóng thị trường và việc mua vào ở giai đoạn cuối do “sợ bỏ lỡ” (FOMO).
• Thiên kiến hồi tưởng — Hiệu ứng “Tôi đã biết điều đó từ lâu” khiến chúng ta tin rằng các sự kiện trong quá khứ có thể dự đoán được, mang lại cho chúng ta cảm giác an toàn giả tạo về việc dự đoán tương lai.
Cảm xúc thăng trầm của sự biến động
Khi thị trường giảm, nỗi sợ hãi chiếm ưu thế. Hạch hạnh nhân — phần não chịu trách nhiệm cho phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy” — được kích hoạt, khiến việc suy nghĩ về các mục tiêu dài hạn trở nên khó khăn về mặt thể chất. Đây là lý do tại sao rất nhiều người bán ra ở đáy của một cú sụp đổ; cơ thể họ thực sự đang phát tín hiệu cho họ thoát khỏi mối nguy hiểm được nhận thức. Ngược lại, trong một đợt tăng trưởng mạnh mẽ của thị trường, sự lạc quan và dopamine tạo ra cảm giác bất khả chiến bại. Chúng ta ngừng nhìn vào rủi ro và bắt đầu quan tâm đến thu nhập của những người xung quanh. Chu kỳ cảm xúc này tạo ra "tâm lý thị trường", một lực lượng mạnh mẽ có thể đẩy giá cả đi rất xa so với giá trị thực. Các nhà đầu tư thành công không phải là những người không cảm nhận được những cảm xúc này, mà là những người đã xây dựng được hệ thống để quản lý chúng.
Chiến lược cho một danh mục đầu tư hợp lý
Chìa khóa để vượt qua tâm lý của bạn là loại bỏ càng nhiều “sự lựa chọn” của con người càng tốt khỏi quá trình hàng ngày. Vì chúng ta biết mình dễ bị hoảng loạn và lạc quan thái quá, chúng ta phải xây dựng các cấu trúc bảo vệ mình khỏi chính mình.
Một trong những công cụ hiệu quả nhất là “Trung bình hóa chi phí đầu tư” (Dollar-Cost Averaging). Bằng cách đầu tư một số tiền cố định theo định kỳ, bạn buộc phải mua nhiều hơn khi giá thấp và ít hơn khi giá cao, hoàn toàn bỏ qua nhu cầu “canh thời điểm” thị trường dựa trên tâm trạng của bạn. Ngoài ra, việc giữ một “Nhật ký Quyết định” cũng có thể giúp ích. Bằng cách ghi lại chính xác lý do tại sao bạn mua hoặc bán một tài sản vào thời điểm giao dịch, bạn ngăn não bộ của mình viết lại lịch sử sau này. Cuối cùng, đa dạng hóa hoạt động như một lưới an toàn tâm lý; khi một lĩnh vực thất bại, sự ổn định của các lĩnh vực khác ngăn phản ứng sợ hãi của não bộ bạn rơi vào trạng thái hoảng loạn hoàn toàn.
Daniel Kahneman nói rằng con người không phải là những người hành động lý trí mà là những người phi lý trí có thể dự đoán được, và việc hiểu được những thành kiến nhận thức của chúng ta là bước đầu tiên để đưa ra các quyết định tài chính tốt hơn.
Trở ngại lớn nhất đối với thành công tài chính không phải là thiếu thông tin hay thị trường xấu, mà chính là người đang nhìn bạn trong gương. Tài chính hành vi dạy chúng ta rằng sự giàu có được xây dựng bằng cách quản lý tâm lý cũng như quản lý tài sản. Bằng cách thừa nhận rằng chúng ta vốn dĩ dễ bị ảnh hưởng bởi những thành kiến như sợ thua lỗ và tâm lý đám đông, chúng ta có thể chuyển từ những nhà đầu cơ phản ứng thụ động sang những nhà chiến lược có kỷ luật. Thị trường sẽ luôn là sự pha trộn giữa những con số khô khan và cảm xúc mạnh mẽ; bí quyết để chiến thắng là đảm bảo tư duy logic của bạn luôn là bàn tay vững chắc điều khiển. Khi bạn làm chủ được tâm lý của mình, bạn không chỉ bảo vệ được tiền bạc mà còn có được sự sáng suốt cần thiết để nhìn thấy cơ hội ở những nơi người khác chỉ thấy sự hỗn loạn.
