Lạm phát không tạo ra cảm giác kịch tính trong từng ngày, nhưng theo thời gian, nó có thể âm thầm định hình lại toàn bộ ngân sách. Khi giá cả sinh hoạt tăng lên, cùng một mức lương hay khoản tiết kiệm sẽ mua được ít hơn so với trước đây.

Điều này có ý nghĩa lớn, dù tiền đang nằm trong tài khoản ngân hàng, được dành cho một mục tiêu quan trọng, hay dùng để đảm bảo cuộc sống khi về hưu. Cốt lõi của vấn đề nằm ở việc chủ động lên kế hoạch cho chi phí sinh hoạt ngày càng tăng.

Lạm phát là gì?

Lạm phát là sự gia tăng chung của giá cả hàng hóa và dịch vụ theo thời gian. Không chỉ là một vài mặt hàng đắt lên, mà là xu hướng tăng rộng khắp, làm thay đổi khả năng sử dụng của tiền. Khi lạm phát cao hơn mức lãi suất mà tiền mặt hay khoản tiết kiệm mang lại, sức mua sẽ bị bào mòn. Con số trong tài khoản có thể tăng, nhưng giá trị thực của nó lại giảm.

Giá cả trong đời sống thực

Sự thay đổi giá cả trở nên rõ ràng khi so sánh quá khứ với hiện tại. Một vé xem phim từng có giá trung bình khoảng 6,41 đô la vào năm 2005, nhưng đến năm 2023 đã tăng lên 11,23 đô la, biến một hoạt động giải trí thỉnh thoảng thành khoản chi đáng kể hơn nhiều. Những xu hướng tương tự cũng thường xuất hiện trong nhà ở, giáo dục và chăm sóc y tế. Chính vì vậy, các mục tiêu dài hạn cần được tăng trưởng, chứ không chỉ đơn thuần là cất giữ tiền.

Bài toán tiết kiệm

Một ví dụ đơn giản cho thấy rõ vấn đề. Nếu gửi 100 đô la vào tài khoản có lãi suất 1% trong một năm, số tiền sẽ thành 101 đô la. Nhưng nếu lạm phát trong cùng năm đó là 2%, thì một giỏ hàng từng có giá 100 đô la nay sẽ có giá 102 đô la. Người tiết kiệm nhìn thì có thêm một đô la, nhưng thực chất lại thiếu hai đô la về sức mua.

Ai chịu tác động mạnh nhất?

Lạm phát tác động rõ nhất khi tiền được để dành cho một khoản chi cụ thể trong tương lai. Tiền đặt cọc mua nhà, quỹ học phí hay kế hoạch chuyển chỗ ở có thể trở nên đắt đỏ hơn trong khi số tiền tích lũy tăng rất chậm. Người đã nghỉ hưu cũng chịu ảnh hưởng, bởi khoản chi cố định hằng năm mua được ít nhu yếu phẩm hơn theo thời gian. Một số khoản trợ cấp hưu trí công cộng có cơ chế điều chỉnh theo chi phí sinh hoạt, gắn với các thước đo lạm phát.

Đo lường lạm phát

Lạm phát được theo dõi thông qua các chỉ số giá. Chỉ số giá tiêu dùng là thước đo phổ biến, phản ánh sự thay đổi giá của một rổ chi tiêu hộ gia đình, bao gồm nhà ở, giao thông và chi phí y tế. Một chỉ báo khác là chỉ số giá sản xuất, tập trung vào giá cả ở các khâu đầu của chuỗi cung ứng. Những thước đo này giúp ước tính tốc độ mà sức mua đang thay đổi.

Vì sao giá cả tăng?

Giá cả có thể tăng vì nhiều nguyên nhân. Nhu cầu mạnh có thể đẩy giá lên khi nhiều người cùng cạnh tranh một nguồn cung hạn chế. Việc mở rộng lượng tiền trong lưu thông và điều kiện tín dụng dễ dàng cũng có thể thúc đẩy chi tiêu, từ đó hỗ trợ giá cao hơn. Lạm phát đôi khi chỉ mang tính tạm thời, chẳng hạn một đợt sương giá nghiêm trọng làm giảm sản lượng cam, khiến giá tại siêu thị tăng cho đến khi sản xuất trở lại bình thường.

Nhà kinh tế Milton Friedman từng cho rằng lạm phát kéo dài gắn liền với sự gia tăng của cung tiền theo thời gian.

Phản ứng của lãi suất

Khi lạm phát tăng nhanh, các cơ quan điều hành thường làm cho việc vay mượn trở nên đắt đỏ hơn nhằm hạ nhiệt chi tiêu. Lãi suất cao hơn có thể làm chậm các khoản vay mới, giảm nhu cầu và dần dần giảm áp lực giá, dù hiệu quả không đến ngay lập tức. Khi lạm phát thấp và tăng trưởng yếu, lãi suất thấp hơn có thể khuyến khích vay vốn và đầu tư. Với người tiết kiệm, những thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến lãi suất tiền gửi và chi phí cơ hội của việc giữ tiền mặt.

Tuyến phòng thủ đầu tiên

Biện pháp bảo vệ ban đầu là lựa chọn các kênh tiền mặt có mức sinh lời cạnh tranh. Tài khoản tiết kiệm lãi cao và tài khoản thị trường tiền tệ thường mang lại lãi suất tốt hơn so với tài khoản thanh toán thông thường, giúp thu hẹp khoảng cách so với lạm phát. Với các mục tiêu ngắn hạn, tính thanh khoản vẫn rất quan trọng, vì vậy không nên chạy theo lợi suất bằng những khoản đầu tư có thể giảm giá trị ngay trước thời điểm cần tiền.

Trái phiếu chống lạm phát

Một số loại trái phiếu được thiết kế riêng để phản ứng với lạm phát. Trái phiếu kho bạc được bảo vệ khỏi lạm phát sẽ điều chỉnh theo biến động của chỉ số giá tiêu dùng, giúp duy trì sức mua. Một số trái phiếu tiết kiệm khác cũng có cơ chế liên kết với lạm phát. Những công cụ này nhằm giảm rủi ro lạm phát âm thầm làm hao hụt giá trị tiết kiệm dài hạn, dù vẫn tồn tại các giới hạn về thuế, thời gian và điều kiện nắm giữ.

Tiếp xúc với cổ phiếu

Trong dài hạn, cổ phiếu đa dạng hóa thường được xem là một cách để vượt qua lạm phát, bởi doanh nghiệp có thể tăng giá bán và mở rộng lợi nhuận theo thời gian. Các quỹ chỉ số và quỹ hoán đổi danh mục giúp phân tán rủi ro trên nhiều công ty, thay vì phụ thuộc vào vài lựa chọn riêng lẻ. Chi phí cũng rất quan trọng, vì những lựa chọn có phí thấp thường giữ lại được nhiều lợi nhuận hơn cho nhà đầu tư.

Vai trò của vàng

Kim loại quý như vàng và bạc đôi khi được sử dụng như một hàng rào phòng ngừa, đặc biệt khi nhà đầu tư lo ngại về sức mua của tiền tệ. Việc tiếp cận có thể thông qua nắm giữ vật chất hoặc các quỹ theo dõi giá kim loại. Tuy nhiên, các tài sản này có biến động lớn, nên thường phù hợp hơn khi chiếm một tỷ trọng nhỏ trong kế hoạch cân bằng, thay vì trở thành chiến lược duy nhất.

Phù hợp với mức độ rủi ro

Một chiến lược chống lạm phát hiệu quả cần phù hợp với khả năng chịu rủi ro và khung thời gian. Tiền cần dùng sớm thường nên ưu tiên sự ổn định, ngay cả khi lợi suất khiêm tốn. Tiền dành cho mục tiêu dài hạn có thể chấp nhận rủi ro thị trường cao hơn để đổi lấy kỳ vọng tăng trưởng tốt hơn. Việc đa dạng hóa giữa tiền mặt, trái phiếu và cổ phiếu giúp giảm phụ thuộc vào một công cụ duy nhất, trong khi tái cân bằng định kỳ giữ cho rủi ro luôn phù hợp với mục tiêu.

Kết luận

Lạm phát làm giảm sức mua của tiền tiết kiệm, đặc biệt khi lãi suất tài khoản không theo kịp đà tăng giá. Hiểu rõ các thước đo lạm phát, nhận diện nguyên nhân biến động giá và lựa chọn kết hợp giữa kênh tiền mặt có lãi cạnh tranh, trái phiếu gắn với lạm phát, quỹ cổ phiếu đa dạng cùng những biện pháp phòng ngừa vừa phải có thể giúp bảo vệ sức mua theo thời gian.