Các bạn thân mến! Khi một đảo vòng san hô thấp nhìn từ xa giống như “biển vương miện lá dừa”, đó thật sự là “thiên nhiên”, hay là một cảnh quan đã được con người định hình qua hàng chục năm trồng trọt?

Một nỗ lực lập bản đồ khoa học mới đã trả lời câu hỏi ấy cho các đảo vòng san hô ở Thái Bình Dương, cho thấy nông nghiệp đồn điền dừa đã tái cấu trúc rừng, cách sử dụng nước và cả lựa chọn tăng cường khả năng chống chịu khí hậu trên hàng trăm đảo nhỏ.

Những điều cơ bản về đảo vòng san hô

Các đảo vòng san hô ở Thái Bình Dương là những dải đất hẹp, thấp, bao quanh đầm phá. Diện tích đất ít ỏi, tầng nước ngọt dạng “thấu kính” nông, và không gian dành cho con người, cây trồng lẫn rừng đều chật chội. Vì hệ sinh thái của đảo vòng san hô rất “gọn” và khép kín, chỉ một thay đổi nhỏ trong cách sử dụng đất cũng có thể lan truyền nhanh, tác động lên đất và nguồn nước. Chính vì vậy, rừng trên đảo vòng san hô đặc biệt nhạy cảm trước những quyết định trồng trọt kéo dài qua nhiều thế hệ.

Bước ngoặt cây trồng thương mại

Dừa đã gắn bó với cộng đồng Thái Bình Dương từ lâu, cung cấp thực phẩm, sợi, vật liệu xây dựng và nhiều nhu cầu sinh hoạt hằng ngày. Thế nhưng trong khoảng hai thế kỷ trở lại đây, làn sóng trồng dừa quy mô lớn để phục vụ thị trường xuất khẩu đã đẩy cây dừa vào một hệ thống “một mục đích”, tập trung chủ yếu vào sản xuất cơm dừa khô. Sự chuyển dịch này thúc đẩy mô hình đồn điền và khiến nhiều khu rừng bị đơn giản hóa, biến thành các quần thể cây dừa chiếm ưu thế trên không ít đảo vòng san hô.

Bản đồ lớn đầu tiên

Cho đến gần đây, dấu chân thật sự của cây dừa trên các đảo vòng san hô lại ít được nghiên cứu một cách bài bản, dù đây là một cây trồng nhiệt đới rất phổ biến. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí chuyên ngành về nghiên cứu môi trường, do các nhà khoa học từ một tổ chức bảo tồn thiên nhiên và một trường đại học ở Mỹ thực hiện, đã xây dựng bộ bản đồ thảm thực vật toàn diện đầu tiên ở quy mô đảo vòng san hô. Bộ bản đồ này bao phủ gần như toàn bộ các đảo vòng san hô tại Thái Bình Dương, dùng phương pháp nhất quán để tạo ra kết quả có thể so sánh được giữa các đảo.

Quy mô biến đổi

Kết quả thu được thực sự đáng chú ý. Quá trình chuyển đổi rừng do cây dừa thúc đẩy đã xảy ra trên hơn 80% số đảo vòng san hô được đánh giá, và cây dừa hiện chiếm hơn một nửa tổng độ che phủ của tầng cây gỗ trên các đảo này. Trên toàn bộ hệ thống đảo được lập bản đồ, tán dừa chiếm 58,3% diện tích có rừng và tương đương 24,1% tổng diện tích đất liền.

Dấu hiệu độc canh

Không phải mọi khu vực có dừa đều giống nhau. Nghiên cứu xác định 51,2% phần tán dừa xuất hiện dưới dạng những quần thể dày, đồng đều—một cấu trúc điển hình của đồn điền độc canh, gắn liền với những thay đổi sinh thái đáng kể. Khi độ che phủ của dừa mở rộng, các loài cây bản địa lá rộng vốn từng phổ biến bị đẩy lùi, co cụm lại thành những mảng nhỏ so với phạm vi phân bố tiềm năng của chúng.

Vì sao rừng quan trọng?

Sự hoán đổi này không chỉ là câu chuyện đa dạng loài. Tác giả chính của nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc thay thế rừng lá rộng bằng những hệ thống thiên về dừa đã được liên hệ với tình trạng suy giảm nước ngầm và hàng loạt áp lực dây chuyền khác đối với môi trường đảo. Trên đảo vòng san hô, nước ngọt vốn cực kỳ hạn chế, nên thảm thực vật làm tăng nhu cầu nước sẽ tạo ra những đánh đổi rất thực tế và đôi khi không thể xem nhẹ.

Những vườn dừa bị bỏ hoang

Từng có thời, dầu dừa là chỗ dựa kinh tế của nhiều đảo vòng san hô, nhưng hiện nay nhiều khu đồn điền đã bị bỏ hoang và mọc rậm trở lại. Tuy nhiên, bỏ hoang không đồng nghĩa tác động biến mất. Nhóm nghiên cứu cho rằng việc xác định chính xác nơi nào các “đồn điền di sản” vẫn chiếm dụng quỹ đất quý, tiếp tục tiêu hao nguồn nước hạn chế, và nơi nào việc phục hồi rừng bản địa có tính khả thi nhất là điều then chốt để ra quyết định đúng.

Lựa chọn phục hồi

Giá trị thực tiễn lớn nhất của bản đồ nằm ở khả năng mở ra lựa chọn. Nhờ những bản đồ thảm thực vật này, cộng đồng địa phương có thể nhìn rõ hiện trạng rừng, rồi cân nhắc các hướng đi: duy trì sản xuất dừa ở những vùng phù hợp, phục hồi rừng lá rộng ở những vùng khác, hoặc xây dựng các bức tranh “khảm” đa dạng—vừa bảo vệ nước và sinh cảnh, vừa tôn trọng nhu cầu địa phương và mục tiêu chống chịu dài hạn.

Liên kết với sức khỏe đại dương

Các đảo vòng san hô không chỉ quan trọng trong phạm vi bờ biển của chúng. Một nhà khoa học dẫn dắt chiến lược tăng cường chống chịu cho các đảo cho rằng đảo vòng san hô có thể đóng vai trò như những “nút” kết nối sinh học và điểm tập trung dinh dưỡng quan trọng trong hệ thống đại dương rộng lớn. Vì thế, việc phục hồi và bảo vệ hệ sinh thái đảo vòng san hô cũng là ưu tiên cho sức khỏe của biển, chứ không chỉ là câu chuyện trên đất liền.

Cấu trúc cây dừa

Muốn hiểu sự áp đảo của dừa, cũng cần hiểu chính loài cây này. Dừa là cây thân đơn, cao, có thể đạt khoảng 30 mét, thường không phân cành và có độ dẻo nhất định. Thân cây cấu tạo từ các mô sợi giúp nó uốn cong mà không dễ gãy trong những cơn gió mạnh ven biển. Trên thân thường thấy các vết sẹo lá lặp lại theo từng vòng, tạo thành những họa tiết đặc trưng.

Lá và rễ

Lá dừa thường gọi là tàu lá—dài, dạng lông chim, đôi khi có thể dài đến khoảng 6 mét. Nhiều lá chét giúp cây thu ánh sáng hiệu quả, đồng thời bề mặt và cấu trúc lá cho phép nước mưa thoát nhanh. Dưới mặt đất, dừa phát triển hệ rễ chùm dạng sợi lan tỏa, thay vì tạo một rễ cọc ăn sâu. Hệ rễ này vừa giữ cây chắc trong nền cát, vừa thích nghi tốt với điều kiện đất mặn, đất nghèo dinh dưỡng đặc trưng của đảo vòng san hô.

Hệ thống ra hoa

Cây dừa nổi bật bởi khả năng ra hoa gần như liên tục trong phần lớn thời gian trong năm—một đặc tính giúp duy trì sản lượng quả ổn định khi cây đã trưởng thành. Cụm hoa mọc từ nách lá, ban đầu được bao bọc bởi một bẹ bảo vệ rồi mở ra khi hoa phát triển. Hoa đực thường xuất hiện với số lượng lớn, trong khi hoa cái ít hơn và nằm thấp hơn trên cùng một cụm.

Chu kỳ sinh trưởng

Cây dừa trải qua các giai đoạn rõ rệt. Thời kỳ cây con tập trung phát triển rễ và những tàu lá đầu tiên; giai đoạn cây non tiếp tục tăng chiều cao thân trong nhiều năm trước khi bước vào thời kỳ cho trái ổn định. Nhiều cây bắt đầu cho năng suất đáng tin cậy vào khoảng 5–7 năm tuổi và có thể duy trì suốt nhiều thập kỷ. Tuổi thọ dài như vậy lý giải vì sao các quyết định trồng dừa trong quá khứ có thể “định hình” diện mạo rừng trên đảo qua nhiều thế hệ.

Kết luận

Các bạn thân mến, những bản đồ mới ở quy mô toàn đảo vòng san hô đã phơi bày một sự thật lớn: cây dừa hiện thống trị nhiều đảo vòng san hô ở Thái Bình Dương, thường dưới dạng các mảng độc canh kiểu đồn điền, khiến rừng lá rộng bản địa bị thu hẹp chỉ còn những phần sót lại. Đồng thời, các khu vườn dừa bị bỏ hoang cũng mở ra cơ hội cho phục hồi và quy hoạch đất đai thông minh hơn. Nếu một tấm bản đồ có thể dẫn đường cho một dự án địa phương, bạn sẽ ưu tiên tiết kiệm nước, đưa rừng bản địa trở lại, hay chọn một phương án cân bằng?