Chúng ta đều từng trải qua cảm giác háo hức khi đọc một cuốn sách mình yêu thích, rồi thấy câu chuyện ấy bước ra màn ảnh rộng. Thế nhưng, hành trình chuyển một cuốn tiểu thuyết thành phim lại không hề đơn giản.

Có bộ phim nắm bắt được “linh hồn” của nguyên tác, nhưng cũng có tác phẩm khiến người hâm mộ hụt hẫng. Vậy điều gì làm nên một bản chuyển thể thành công?

Các nhà làm phim cân bằng ra sao giữa sự phong phú của văn chương và yêu cầu kể chuyện bằng hình ảnh của điện ảnh? Hãy cùng khám phá nghệ thuật và những thách thức khi biến một tác phẩm chữ nghĩa thành một kiệt tác màn bạc.

Thách thức giữa trung thành và sáng tạo

Một trong những bài toán lớn nhất khi chuyển thể sách thành phim là tìm được điểm cân bằng phù hợp giữa việc tôn trọng nguyên tác và những điều chỉnh sáng tạo cần thiết cho ngôn ngữ điện ảnh. Dù chúng ta yêu những thế giới chi tiết mà tác giả tạo ra, độc thoại nội tâm, miêu tả tinh vi hay các tuyến phụ kéo dài thường rất khó chuyển nguyên vẹn lên màn ảnh. Điện ảnh là phương tiện thị giác, đòi hỏi sự cô đọng, trọng tâm rõ ràng và nhịp kể hiệu quả. Chẳng hạn, trong bản chuyển thể “Chúa tể những chiếc nhẫn”, đạo diễn Peter Jackson đã chủ động rút gọn hoặc thay đổi một số chi tiết miêu tả dài và vài yếu tố cốt truyện trong thế giới đồ sộ của J.R.R. Tolkien. Những thay đổi này giúp nhịp phim mạch lạc và dễ theo dõi hơn, nhưng cũng làm bùng lên tranh luận trong cộng đồng người hâm mộ về mức độ “đúng nguyên tác” của bộ phim. Giữ được tinh thần nguyên bản mà vẫn đảm bảo dòng chảy điện ảnh là một sợi dây thăng bằng mà đạo diễn và biên kịch phải bước thật khéo. Tuy vậy, những bản chuyển thể hay nhất thường biết lúc nào nên “lệch” khỏi nguyên tác. Ví dụ như “Nhà tù Shawshank”: dù dựa trên truyện vừa của Stephen King, bộ phim đã tinh gọn tuyến truyện và nhân vật để tạo nên một câu chuyện dễ chạm tới nhiều người hơn. Nhờ đó, tác phẩm không chỉ giữ được trái tim của câu chuyện gốc mà còn tăng độ thấm cảm xúc cho khán giả.

Rút gọn câu chuyện: từ trang sách đến số phút

Sách cho phép đào sâu chủ đề, nhân vật và bối cảnh, nhưng phim—đặc biệt khi bị giới hạn thời lượng—đòi hỏi một cách kể khác. Tiểu thuyết có thể dài hàng trăm trang, để câu chuyện mở ra từ tốn theo thời gian. Trong khi đó, một bộ phim thường chỉ khoảng hai tiếng, nghĩa là phần kể phải được cô đọng đáng kể. Khi chuyển thể, đạo diễn thường phải quyết định cảnh nào giữ lại, nhân vật nào xuất hiện, tuyến phụ nào bỏ đi hoặc thay đổi. Quá trình này cần cân nhắc kỹ, vì nhiều chi tiết trong sách là chìa khóa cho phát triển nhân vật và thông điệp tổng thể. Nhưng trên phim, đôi khi không đủ thời gian để khai thác mọi lớp nghĩa với độ sâu tương đương. Chẳng hạn, ở bản phim “Harry Potter và Chiếc cốc lửa”, một số tuyến phụ—như cuộc đấu tranh đòi tự do của các gia tinh—đã bị lược bỏ để tập trung vào đường dây chính: hành trình của Harry trong Giải đấu Tam Pháp thuật. Quyết định này giúp nhịp phim gọn gàng hơn, nhưng đồng thời khiến người đọc sách không được trải nghiệm trọn vẹn mọi sắc thái của câu chuyện gốc.

Giữ được tinh thần của cuốn sách

Dù phải thay đổi nhiều khi chuyển thể, những bộ phim thành công nhất vẫn giữ được tinh thần và các chủ đề cốt lõi của cuốn sách. Đây là lúc tài năng của đạo diễn và biên kịch phát huy vai trò. Không phải lúc nào cũng cần bảo toàn từng chi tiết, mà quan trọng hơn là nắm bắt “cốt khí” cảm xúc và trục chủ đề của tác phẩm. Với “Giết con chim nhại” (bản phim năm 1962 do Robert Mulligan đạo diễn), tác phẩm không phản chiếu từng chi tiết trong tiểu thuyết của Harper Lee. Nhưng bộ phim vẫn giữ trọn thông điệp trung tâm về bất công chủng tộc và giá trị của lòng thấu cảm. Sức nặng cảm xúc của phim nằm ở cách nó tái hiện những giằng xé của nhân vật và hiện thực khắc nghiệt của thời đại, trở thành một tác phẩm kinh điển bền bỉ, song hành và bổ sung cho tiểu thuyết.

Vai trò của kể chuyện bằng hình ảnh

Nếu sách dựa chủ yếu vào ngôn từ, thì phim được xây dựng bằng ngôn ngữ hình ảnh. Đạo diễn dùng máy quay, ánh sáng và thiết kế bối cảnh để truyền tải cảm xúc, chủ đề và tâm lý nhân vật. Chuyển thể không chỉ là “cắt bớt” tình tiết—mà còn là tái hình dung cách câu chuyện được kể bằng hình ảnh. Chính yếu tố thị giác cho phép đạo diễn bổ sung chiều sâu cho câu chuyện, đôi khi nâng trải nghiệm lên mức vượt khỏi những gì văn bản gốc có thể trực tiếp mang lại. Phim đem đến sự nhập vai mạnh mẽ—một cảm giác mà sách, dù giàu nội lực, không phải lúc nào cũng tái tạo theo cùng một cách.

Kỳ vọng của người hâm mộ và áp lực chuyển thể

Một thách thức đặc biệt khi chuyển thể một cuốn sách được yêu mến là áp lực phải làm hài lòng cả người hâm mộ nguyên tác lẫn khán giả mới. Người đọc thường có trí tưởng tượng sống động và gắn bó cá nhân với nhân vật, cảnh truyện. Khi tiểu thuyết yêu thích được đưa lên phim, kỳ vọng sẽ rất cao, và nguy cơ thất vọng cũng không nhỏ. Lấy loạt phim “Đấu trường sinh tử” làm ví dụ: bộ sách của Suzanne Collins có lượng người hâm mộ đông đảo, nên các bộ phim phải vừa tôn trọng nguyên tác vừa đủ hấp dẫn với khán giả đại chúng. Người hâm mộ đặc biệt mong chờ việc tái hiện những giằng xé nội tâm của Katniss Everdeen và thế giới phản địa đàng được thổi hồn sống động. Dù phim nhìn chung đáp ứng kỳ vọng, vẫn có người cảm thấy một số khoảnh khắc cảm xúc và quá trình phát triển nhân vật bị vội hoặc chưa được thể hiện trọn vẹn khi chuyển từ trang sách sang màn ảnh.

Kết luận: một thế cân bằng mong manh

Chuyển thể sách thành phim là một công việc phức tạp, nhiều lớp và đòi hỏi sự tinh tế. Nó biến một thế giới vốn tồn tại hoàn toàn trong trí tưởng tượng của người đọc thành hình hài cụ thể trên màn ảnh, trong khi vẫn phải giữ được các chủ đề, cảm xúc và tinh thần của câu chuyện. Những bản chuyển thể thành công không chỉ đơn thuần biến chữ thành hình mà còn tái diễn giải chất liệu theo cách chạm được tới đông đảo khán giả hơn. Là người xem, chúng ta thường đến với phim chuyển thể bằng nhiều kỳ vọng, sẵn sàng trải nghiệm một cuốn sách yêu thích dưới một hình thức mới. Tuy nhiên, cũng cần hiểu rằng một mức độ thay đổi là điều khó tránh. Điều thực sự quan trọng là bộ phim nắm bắt được “trái tim” của cuốn sách ra sao, giúp câu chuyện trở nên gần gũi với công chúng rộng hơn, đồng thời vẫn dành sự tôn trọng xứng đáng cho nguyên tác.