Trong thế giới điện ảnh, hài hước từ lâu đã là thể loại hứa hẹn tiếng cười, niềm vui và sự giải trí nhẹ nhàng.

Thế nhưng, nếu nhìn kỹ hơn vào lịch sử phim hài, ta có thể nhận ra một lớp bi kịch ẩn bên dưới, khiến bản chất tưởng như đơn giản của nó trở nên phức tạp hơn nhiều.

Từ những thước phim tấu hài thời kỳ đầu cho đến các tác phẩm châm biếm hiện đại, hành trình phát triển của phim hài không ít lần đan xen với những thách thức xã hội, những giằng xé cá nhân của người làm phim và cả những chuyển động lớn của văn hóa. Vậy liệu lịch sử phim hài có đang che giấu một bi kịch ngay dưới bề mặt?

Nguồn gốc của hài: Chiếc mặt nạ của nỗi buồn

Cội rễ của hài trong điện ảnh bắt đầu từ thời phim câm, khi những bậc thầy như Charlie Chaplin và Buster Keaton khiến khán giả bật cười bằng lối hài hình thể, những cú ngã “trời giáng” và nhịp điệu cường điệu đầy duyên dáng. Nhưng sau tiếng cười ấy, không ít nghệ sĩ đã phải sáng tạo trong những điều kiện khắc nghiệt và bấp bênh. Chaplin chẳng hạn, từng trải qua nhiều mất mát và nỗi cô độc trong đời sống riêng, cùng những cú va đập nghiệt ngã của số phận. Nhân vật “kẻ lang thang” của ông thường trở thành biểu tượng của kiếp người chật vật—một con người nhỏ bé cố gắng nở nụ cười ngay cả khi bị cuộc đời xô đẩy.

Chính sự lưỡng diện này—hài vừa mang lại niềm vui, vừa soi chiếu nỗi buồn là điều mà khán giả đôi khi vô tình bỏ qua. Những bộ phim như “Ánh đèn thành phố” hay “Thời đại tân tiến” khiến ta bật cười, nhưng đồng thời khẽ chỉ ra những mảng tối của đời sống: nghèo đói, bất công, sự cô lập và cảm giác bị bỏ rơi. Ta thấy nhân vật chính cố gắng vượt lên, nhưng trong từng bước chân loạng choạng ấy vẫn phảng phất một nỗi buồn âm ỉ. Có lẽ ngay từ thuở đầu, yếu tố “bi hài” đã nằm sẵn trong mạch máu của thể loại này.

Sự trỗi dậy của hài châm biếm: Tiếng cười mang thông điệp

Theo năm tháng, phim hài tiếp tục chuyển mình, và sắc độ của tiếng cười cũng đổi khác. Các nhà làm phim dần coi hài hước như một công cụ để bình luận xã hội, để phơi bày những nghịch lý, sự phi lý và những vết nứt trong đời sống hiện đại. Những tác phẩm châm biếm như “Bác sĩ Kỳ quặc” hay “Mạng lưới” không còn chỉ nhắm tới mục đích khiến người xem cười cho qua chuyện; chúng hướng tiếng cười thành một mũi kim, chạm vào sự thật và khiến ta giật mình. Từ đó, khán giả bắt đầu nhận ra rằng hài hước không chỉ là trò tiêu khiển mà nó có thể là tấm gương phản chiếu những lo âu rất thật của con người và thời đại.

Sự tiến hóa của phim hài: Từ ngây thơ đến phức hợp

Những năm gần đây, ranh giới giữa hài và bi lại càng mờ đi. Các bộ phim như “Chương trình của Truman”, “Ánh dương vĩnh cửu của tâm hồn trong sạch” hay “Lời tạm biệt” đã mở rộng cách ta hiểu về hài hước. Người xem vẫn tìm thấy những khoảnh khắc dí dỏm, nhưng đồng thời cũng bắt gặp chiều sâu cảm xúc đủ để khiến ta tự vấn về hạnh phúc, bản ngã và sự kết nối giữa người với người.

Các tác phẩm này cho thấy một sự dịch chuyển rõ rệt: phim hài không còn chỉ nhằm làm ta cười mà còn khiến ta cảm, khiến ta suy ngẫm, và đôi khi khiến ta ngậm ngùi như vừa đánh rơi điều gì đó. Niềm vui trong phim đôi khi chỉ lóe lên rồi vụt tắt, còn tiếng cười thì vương một vị chát, để lại trong lòng người xem nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời.

Vì sao hài đi cùng bi?

Vậy vì sao phim hài lại tiến hóa theo hướng ấy? Vì sao chúng ta với tư cách khán giả lại bị cuốn hút bởi thứ hài hước vừa khiến ta bật cười, vừa làm ta nhói lòng? Có lẽ bởi hài hước từ đầu đến cuối vẫn là tấm gương của đời sống mà cuộc đời thì luôn đầy mâu thuẫn. Ta cười để chống chọi với nỗi đau, và ta rơi nước mắt để tự chữa lành khi niềm vui chạm tới phần sâu kín nhất. Bi kịch nằm trong hài hước chính là cách nghệ thuật nói hộ sự phức tạp của trải nghiệm làm người, nhắc ta rằng ngay cả trong những khoảnh khắc tưởng như hạnh phúc nhất, vẫn có thể có một bóng mờ lặng lẽ ẩn phía sau.

Cũng đáng nói thêm rằng các nhà làm phim ngày càng chủ động ôm lấy sự phức hợp này bởi nó chạm đúng tâm trạng của thời đại. Trong một thế giới mà mọi thứ đôi khi trở nên quá nghiêm trọng và ngột ngạt, chúng ta cần một thứ hài hước không né tránh thực tại—mà thừa nhận sức nặng của nó. Những tiếng cười có chiều sâu giúp ta học cách dịu dàng với bản thân: cười vào những khiếm khuyết, cười vào những chật vật, nhưng vẫn biết rằng chúng là thật và có ý nghĩa.

Kết luận: Một điệu nhảy không hồi kết

Khi tiếp tục thưởng thức phim hài của hiện tại và tương lai, có lẽ chúng ta nên nhớ rằng thể loại này luôn bước đi trên lằn ranh mỏng giữa niềm vui và nỗi buồn. Lịch sử phim hài, khi được nhìn qua lăng kính bi kịch, hiện ra như một thể loại nhiều lớp lang—phức tạp và đa diện chẳng kém gì thân phận con người. Từ “kẻ lang thang” vừa đáng yêu vừa tội nghiệp của Chaplin cho đến sự sắc lạnh của hài châm biếm trong “Bác sĩ Kỳ quặc”, phim hài chưa bao giờ chỉ là chuyện gây cười; nó luôn mang theo một tầng nghĩa sâu hơn.

Vì thế, lần tới khi xem một bộ phim hài, ta hãy thử đừng chỉ cười vì câu đùa. Hãy nhìn sâu thêm một chút—biết đâu ta sẽ nhận ra bi kịch đang ẩn mình ngay trước mắt. Và có lẽ chính sự hòa trộn ấy mới làm nên sức hút bền bỉ, khiến phim hài trở nên cuốn hút và vượt thời gian.