Phim ảnh có sức mê hoặc chúng ta bằng những câu chuyện kịch tính, nhưng đồng thời cũng là tấm gương phản chiếu những phức tạp của đời thực.

Một trong những khía cạnh cuốn hút nhất của điện ảnh là cách các bộ phim khai thác những tình huống tiến thoái lưỡng nan về đạo đức. Những khoảnh khắc này buộc nhân vật phải đưa ra lựa chọn khó khăn, thường phải bước đi trong vùng xám giữa đúng và sai.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ đi sâu vào cách phim khắc họa xung đột đạo đức và cách chúng thách thức chúng ta suy nghĩ một cách tỉnh táo về chính hệ giá trị của mình. Phim có luôn có “người tốt” và “kẻ xấu” rõ ràng không? Hay ranh giới ấy bị làm mờ, để rồi ta nhận ra rằng quyết định ngoài đời hiếm khi đen trắng rạch ròi?

Sức hấp dẫn của sự mơ hồ đạo đức

Khi xem phim, chúng ta thường quen với việc ủng hộ nhân vật chính—người đại diện cho công lý và chuẩn mực đạo đức. Thế nhưng, điều khiến một số bộ phim trở nên nổi bật chính là khả năng đặt nhân vật vào những hoàn cảnh mà ranh giới giữa thiện và ác không còn rõ ràng. Những tình huống nhiều lớp như vậy khiến ta tự hỏi: nếu rơi vào vị trí ấy, mình sẽ làm gì? Ta nên chọn “lợi ích lớn hơn” dù phải đánh đổi một điều gì đó hoặc một ai đó cực kỳ quan trọng với mình?

Hãy nhìn vào bộ phim Kỵ sĩ bóng đêm (2008). Nhân vật Harvey Dent là hiện thân rõ rệt của kiểu xung đột này. Ban đầu, Dent được khắc họa như một người hùng, tận tụy mang công lý về cho thành phố Gotham. Nhưng sau một biến cố gây sang chấn, anh biến thành kẻ báo thù mang tên Hai Mặt.

Cuộc giằng co đạo đức của anh, mắc kẹt giữa công lý và thù hận, buộc chúng ta nhìn lại giới hạn của lý tưởng: liệu báo thù có bao giờ được coi là chính đáng? Chính sự mơ hồ đạo đức ấy khiến những nhân vật như Dent trở nên ám ảnh và khó quên.

Vùng xám: Khi đúng và sai không còn rạch ròi

Trong nhiều bộ phim, nhân vật phải lựa chọn giữa hai điều đều “sai” hoặc chọn cái “ít tệ hơn”. Chính việc thăm dò vùng xám này khiến quyết định của họ trở nên khó phán xét. Những kịch bản kiểu “bài toán xe điện” thường xuất hiện trong mạch truyện: nhân vật buộc phải đưa ra lựa chọn dẫn đến cái chết của một người để cứu nhiều người khác.

Trong Sự lựa chọn của Sophie (1982), Sophie đối mặt với một quyết định không tưởng—chọn đứa con nào được sống và đứa con nào phải chết dưới sự áp bức của chế độ phát xít.

Từ đó chạm đến lõi của tình thế lưỡng nan đạo đức: câu hỏi về hệ quả. Làm sao có thể cân đo giá trị của một mạng người khi đặt cạnh sinh mạng của nhiều người? Mục đích có biện minh cho phương tiện không, hay có một ranh giới mà ta buộc phải dừng lại—không thể tiếp tục hy sinh nhân tính chỉ để đổi lấy sự sống còn? Những câu hỏi này không có đáp án dễ dàng, nhưng các tác phẩm như Sự lựa chọn của Sophie buộc ta phải đối diện với những sự thật đen tối ấy.

Sự phức tạp trong quyết định của nhân vật

Những quyết định đạo đức trong phim thường làm nổi bật tính đa chiều của nhân vật. Trong loạt phim Phá vỡ cuộc chơi (2008–2013), hành trình biến đổi của Walter White—từ một thầy giáo hóa hiền lành thành ông trùm ma túy tàn nhẫn là ví dụ điển hình cho việc lựa chọn có thể trượt dài từ “có vẻ hợp lý” sang “khó chấp nhận” như thế nào.

Ban đầu, quyết định sản xuất ma túy đá của ông nhằm lo cho gia đình nghe còn có phần dễ cảm thông. Thế nhưng, khi câu chuyện tiến triển, các lựa chọn của ông ngày càng ích kỷ và nguy hiểm, cho thấy nền tảng đạo đức ông từng đứng vững đã bị bào mòn theo thời gian.

Trong những tác phẩm như Phá vỡ cuộc chơi, nhân vật không hoàn toàn tốt hay xấu. Các quyết định của họ phản chiếu thân phận con người—khiếm khuyết, ích kỷ, và thường bị hoàn cảnh đẩy đưa khiến họ hành động theo cách mà nếu ở điều kiện khác, có lẽ họ đã không chọn. Chính sự phức tạp ấy tạo nên sợi dây kết nối sâu hơn với khán giả, bởi nó giống những tình huống đạo đức ngoài đời vốn rối rắm và khó gỡ.

Vai trò của bối cảnh trong việc ra quyết định đạo đức

Dù lựa chọn của nhân vật là trung tâm của câu chuyện, bối cảnh hình thành lựa chọn ấy cũng quan trọng không kém. Hãy xem Con của loài người (2006), lấy bối cảnh tương lai đen tối khi xã hội sụp đổ và nhân loại đối mặt nguy cơ diệt vong vì vô sinh.

Nhân vật chính Theo buộc phải quyết định: giúp đỡ một cô gái trẻ kỳ diệu đang mang thai, hay ưu tiên sự an toàn của bản thân bằng cách tránh xa hiểm nguy đang bủa vây cô. Việc Theo chọn hành động vì đứa trẻ đại diện cho hy vọng—một biểu tượng đối lập gay gắt với bầu không khí tuyệt vọng xung quanh.

Bộ phim này cho thấy các quyết định đạo đức thường bị định hình mạnh mẽ bởi hoàn cảnh sống. Trong một thế giới cạn kiệt hy vọng, “điều đúng” có thể không còn hiển nhiên. Bối cảnh có thể làm thay đổi chính cách người ta định nghĩa đạo đức, nhắc ta rằng lựa chọn của con người thường chịu tác động bởi những yếu tố bên ngoài mà ta không thể kiểm soát.

Vì sao chúng ta mê những tình huống tiến thoái lưỡng nan?

Vậy vì sao những tình huống đạo đức khó xử lại hấp dẫn đến thế? Có lẽ bởi chúng khiến ta buộc phải suy nghĩ nghiêm túc về giá trị và niềm tin của chính mình. Khi chứng kiến một nhân vật vật lộn với quyết định phải chọn giữa hai cái ác, ta khó lòng không tự hỏi: nếu là mình, mình sẽ làm gì? Điện ảnh chạm vào sự đồng cảm, khiến ta như đang đứng cạnh nhân vật, cùng trải nghiệm cơn bão giằng xé bên trong họ.

Không chỉ vậy, những tình huống lưỡng nan còn buộc ta đối diện với các sự thật khó chịu về bản thân và xã hội. Những bộ phim như Bố già (1972), Kỵ sĩ bóng đêm hay Bản danh sách của Schindler (1993) thôi thúc ta suy ngẫm về tính phức tạp của bản chất con người, hệ quả của hành động, và ranh giới mờ nhòe giữa công lý và tha hóa.

Kết luận: Vùng xám là nơi câu chuyện sống

Sau cùng, những bộ phim khai thác tình thế lưỡng nan trong vùng xám mang đến cho ta nhiều hơn giải trí đơn thuần—chúng mở ra cơ hội để ta tự vật lộn với các câu hỏi về đạo đức, công lý và nhân tính. Khi bước vào đôi giày của những nhân vật phải đưa ra lựa chọn gần như không thể, ta hiểu thêm về chiếc “la bàn đạo đức” của chính mình.

Rốt cuộc, câu chuyện không chỉ nằm ở việc chọn đúng hay sai; mà còn ở chỗ hiểu được sự phức tạp của những lựa chọn ta đưa ra. Những bộ phim này nhắc rằng thế giới hiếm khi chỉ có đen và trắng. Vùng xám mới là nơi câu chuyện thật sự sống và cũng là nơi sự hiểu biết của chúng ta về đạo đức được thử thách.