Sự bùng nổ phòng vé toàn cầu trong hai thập kỷ qua đã chứng kiến một hiện tượng không thể phủ nhận: sự trỗi dậy mạnh mẽ của phim siêu anh hùng.

Từ Kỵ sĩ Bóng đêm đến Biệt đội Báo thù: Hồi kết, những tác phẩm này không chỉ thay đổi cục diện điện ảnh mà còn trở thành một cơn ám ảnh văn hoá.

Câu hỏi giờ đây không còn là “phim siêu anh hùng có thành công không” mà là vì sao chúng lại thành công đến vậy. Liệu đó chỉ là phản chiếu của thị hiếu đương đại, hay là kết quả của một chiến lược thương mại vận hành trơn tru? Hãy cùng bóc tách.

Hiện tượng văn hoá

Phim siêu anh hùng không đơn thuần là phim; chúng là tấm gương phản chiếu thời đại. Điều gì khiến những câu chuyện này có sức hấp dẫn phổ quát đến vậy? Câu trả lời nằm ở các chủ đề cốt lõi như lòng quả cảm, công lý, và cuộc đối đầu giữa thiện – ác — những khái niệm ăn sâu trong mọi nền văn hoá. Trong bối cảnh thế giới ngày càng bất ổn, các bộ phim này vừa mang đến một lối thoát, vừa gieo vào người xem một cảm giác hy vọng — cơ hội được chứng kiến những cá nhân dám đứng lên giữa hỗn loạn để chiến đấu vì một thế giới tốt đẹp hơn. Những câu chuyện siêu anh hùng hiện đại đặc biệt cuốn hút vì chúng thường phản chiếu chính những vật lộn và thử thách mà người bình thường phải đối mặt. Các nhân vật như Người Nhện, Người Dơi hay Người Sắt không hề hoàn hảo từ khi sinh ra. Họ có khiếm khuyết, hoài nghi, và những điểm yếu rất “người”. Chính điều đó khiến khán giả dễ đồng cảm hơn, bởi siêu anh hùng trở nên gần gũi thay vì xa vời.

Chẳng hạn, Peter Parker luôn chật vật trong việc cân bằng cuộc sống của một học sinh, một người bạn, đồng thời gánh trên vai trách nhiệm của một siêu anh hùng — một trải nghiệm phổ quát mà rất nhiều người có thể soi thấy mình trong đó.

Ở quy mô rộng hơn, phim siêu anh hùng còn thường xuyên phản ánh các vấn đề xã hội. Báo đen, chẳng hạn, đào sâu những chủ đề về chủng tộc, bản sắc và sự trao quyền; trong khi Nữ thần Chiến binh thách thức các khuôn mẫu giới, tôn vinh sức mạnh nữ giới theo cách hiếm khi được thể hiện trên bình diện toàn cầu trước đây. Trong những bộ phim ấy, siêu anh hùng không chỉ “cứu thế giới” — họ còn phản ánh sự phức tạp và những chuyển động của thế giới mà chúng ta đang sống.

Mô hình thương mại

Dẫu sức hấp dẫn văn hoá là không thể phủ nhận, sự vươn lên của phim siêu anh hùng cũng gắn liền chặt chẽ với yếu tố kinh doanh không kém gì tác động xã hội. Marvel và DC đã xây dựng một mô hình sinh lời khổng lồ bằng cách biến phim siêu anh hùng thành một trải nghiệm đa tầng, liên kết chặt chẽ với nhau. Mô hình này — đặc biệt được “phổ biến hoá” bởi Vũ trụ Điện ảnh Marvel — đã biến mỗi bộ phim thành một mảnh ghép của bức tranh lớn, khiến khán giả muốn quay lại hết lần này đến lần khác.

Trọng tâm của thành công ấy là khái niệm “vũ trụ chung”. Thay vì những bộ phim độc lập, mỗi tác phẩm siêu anh hùng đều có mối liên hệ, với nhân vật và tuyến truyện đan cài, giao thoa lẫn nhau.

Vũ trụ Điện ảnh Marvel, chẳng hạn, khởi đầu từ Người Sắt (năm 2008), rồi dần giới thiệu thêm nhiều nhân vật, dẫn tới những bom tấn quy tụ đội hình như Biệt đội Báo thù và Biệt đội Báo thù: Cuộc chiến vô cực. Kiểu xây dựng thế giới liên kết này tạo cho khán giả một lý do rõ ràng để tiếp tục trở lại — vì mỗi phim mới là một “chiếc chìa khoá” mở ra chương kế tiếp của câu chuyện. Người xem không chỉ tò mò về bộ phim trước mắt, mà còn bị kéo theo câu hỏi: “Rồi tiếp theo sẽ là gì?”

Bên cạnh đó, xu hướng làm phim theo thương hiệu dài hơi giúp dòng phim này không chỉ sống tốt mà còn “ăn nên làm ra” lặp đi lặp lại. Các tác phẩm được thiết kế sẵn để phát triển phần tiếp theo, ngoại truyện, và cả hệ sinh thái sản phẩm ăn theo. Phim siêu anh hùng không chỉ kiếm tiền từ doanh thu phòng vé.

Đi kèm còn là cả một “núi” sản phẩm thương hiệu từ đồ chơi, trò chơi điện tử đến thời trang tạo thêm nhiều dòng doanh thu khác. Nhân vật và thương hiệu dần trở thành những nhãn hàng độc lập, khiến khán giả liên tục “mua” không chỉ câu chuyện mà cả những giá trị và sản phẩm gắn với câu chuyện đó.

Sức hút của cảm giác thoát ly

Một yếu tố then chốt khác làm nên thành công của phim siêu anh hùng là cảm giác thoát ly thực tại mà chúng mang lại. Trong một thời đại mà guồng quay đời sống dễ khiến người ta ngợp thở, các bộ phim này cho phép khán giả tạm tách khỏi thế giới thật và lao vào một vũ trụ nơi mọi thứ được đẩy lên mức “sinh tử”, và những người hùng có sức mạnh để xoay chuyển cục diện. Đó là một kiểu trốn thoát dễ chịu, vừa nhẹ nhàng vừa thoả mãn, giúp người xem quên đi những lo toan của chính mình để đắm trong một câu chuyện nơi cái thiện sau cùng vẫn có cơ hội chiến thắng.

Cảm giác thoát ly này càng mạnh mẽ hơn trong những giai đoạn khủng hoảng hay bất ổn xã hội. Dù là sự trỗi dậy của một thế lực áp bức hay cảnh xã hội đổ vỡ, phim siêu anh hùng thường cho người xem thấy sự sụp đổ của những hệ thống thất bại trong việc bảo vệ con người — đồng thời mở ra một viễn cảnh chuộc lỗi và tái thiết. Ở một nghĩa nào đó, những bộ phim này trở thành sự “thoả mãn ước vọng”, chạm tới mong muốn tập thể về quyền lực, công lý và sự công bằng.

Sự bền bỉ của làn sóng siêu anh hùng

Khác với nhiều thể loại khác, phim siêu anh hùng dường như chưa hề có dấu hiệu chững lại. Thậm chí, chúng còn đang mở rộng sang các “lãnh địa” mới — phim hoạt hình, nền tảng trực tuyến, và cả những bản chuyển thể quốc tế. Những series ăn khách như Bọn phản anh hùng hay Học viện Kỳ lạ cho thấy khán giả vẫn khao khát được tiêu thụ thêm nội dung thuộc thể loại này, ngay cả khi nó phá cách và thách thức những quy chuẩn siêu anh hùng truyền thống.

Hơn nữa, khi các biến chuyển văn hoá diễn ra, thể loại này cũng liên tục tự điều chỉnh. Ở đầu thập niên 2000, phim siêu anh hùng phần lớn là “sân chơi” của nam giới. Còn hiện tại, chúng ta chứng kiến nhiều nhân vật đa dạng hơn, như Nữ đại úy Marvel, tỏa sáng theo cách mà trước đây khó tưởng tượng. Những thay đổi này không chỉ phản ánh bước tiến của ngành công nghiệp, mà còn cho thấy sự trưởng thành của khán giả — một thế hệ đòi hỏi những câu chuyện phong phú, đại diện và bao hàm hơn.

Con dao hai lưỡi

Tuy vậy, hành trình của phim siêu anh hùng không phải lúc nào cũng êm ả. Một số nhà phê bình cho rằng sự thống trị của dòng phim này đã vô tình bóp nghẹt tính sáng tạo ở Hollywood. Khi các hãng phim dồn quá nhiều tâm lực cho những thương hiệu đã được kiểm chứng, họ trở nên dè dặt hơn với các dự án nguyên bản, mạo hiểm. Công thức lặp lại của những cảnh hành động dồn dập, những trận chiến nặng kỹ xảo, và các tuyến phát triển nhân vật “đoán trước được” đôi khi khiến khán giả cảm thấy khuôn mẫu, thiếu bất ngờ.

Bên cạnh đó, cũng có người chỉ trích sự “áp đảo” về mặt văn hoá của phim siêu anh hùng, cho rằng chúng đã chiếm lĩnh rạp chiếu theo cách làm lu mờ những thể loại khác hoặc các kiểu kể chuyện đa dạng hơn.

Vì thế, dù phim siêu anh hùng liên tục phá kỷ lục doanh thu, sự hiện diện dày đặc của chúng trong điện ảnh hiện đại vẫn đặt ra câu hỏi về tương lai của phim ảnh. Liệu các người hùng sẽ tiếp tục thống trị màn bạc, hay một làn sóng văn hoá mới sẽ kéo theo một cuộc cách mạng điện ảnh khác?

Kết luận

Phim siêu anh hùng không chỉ là những bom tấn giải trí; chúng đại diện cho một chuyển dịch văn hoá trong điện ảnh và cách kể chuyện. Với những nhân vật vượt tầm, các vũ trụ liên kết, và sức hấp dẫn đại chúng, dòng phim này vừa mang đến lối thoát khỏi thực tại, vừa phản chiếu những lý tưởng chung của cộng đồng. Thế nhưng, đằng sau ánh hào quang thành công ấy là một chiến lược thương mại được tính toán kỹ lưỡng, tận dụng việc xây dựng thương hiệu dài hơi và duy trì sự gắn kết khán giả để tối đa hoá lợi nhuận.

Dù chúng ta xem vì giải trí, vì hoài niệm, hay vì khao khát được chứng kiến công lý chiến thắng, phim siêu anh hùng rõ ràng đã khắc sâu dấu ấn vào đời sống văn hoá đại chúng. Nhưng khi thể loại này tiếp tục biến đổi, vẫn còn một câu hỏi chưa có lời giải dứt khoát: làn sóng siêu anh hùng sẽ còn ngự trị Hollywood đến bao lâu?