Từ rất lâu trước khi có ánh đèn điện, bóng tối từng là một thử thách thực sự. Khi mặt trời lặn, cuộc sống không nhất thiết phải dừng lại — con người vẫn nấu nướng, làm đồ thủ công và quây quần trò chuyện.

Để tiếp tục những hoạt động ấy, họ dựa vào một công cụ giản dị mang tên đèn. Đây là một trong những phát minh sớm nhất giúp nhân loại tạo ra ánh sáng khi màn đêm buông xuống, như một cách tự nhiên để “kéo dài” ngày sống.

Đèn cổ đại thực chất là gì?

Đèn cổ đại là những dụng cụ đơn giản dùng để chứa nhiên liệu và tạo ánh sáng. Thông thường, chúng gồm một chiếc “chén” nhỏ làm từ đất sét, đá hoặc kim loại, kèm một vị trí đặt bấc đã thấm dầu hay mỡ. Khi châm lửa, bấc cháy chậm, tạo ra ngọn lửa ổn định và đều. Cấu tạo tối giản ấy vừa hiệu quả vừa dễ sử dụng, nên đèn dầu cổ xuất hiện rộng rãi trong nhiều nền văn hoá trên khắp thế giới.

Chất liệu khác nhau, kiểu dáng khác nhau

Hình dáng và kích thước của đèn vô cùng đa dạng. Có loại chỉ là chiếc đĩa nông phẳng, có loại có tay cầm hoặc có vòi nhỏ để giữ bấc cố định. Chất liệu cũng thay đổi tùy theo điều kiện địa phương: đất sét phổ biến vì dễ tạo hình và chịu nhiệt tốt; còn đèn kim loại bền hơn, đôi khi được làm cầu kỳ và mang tính trang trí rõ nét. Mỗi thiết kế đều phản ánh nhu cầu sử dụng thực tế, đồng thời thể hiện bàn tay khéo léo và thẩm mỹ của từng vùng.

Chọn nhiên liệu để thắp sáng màn đêm

Nhiên liệu là yếu tố then chốt trong thiết kế đèn. Những chiếc đèn thời kỳ đầu thường dùng mỡ động vật — dễ kiếm nhưng hay tạo khói, mùi và hơi khó chịu. Về sau, dầu thực vật trở nên được ưa chuộng hơn vì cháy sạch hơn và kéo dài thời gian thắp sáng. Dầu ô-liu, dầu mè và các loại dầu tự nhiên khác là những lựa chọn quen thuộc. Việc chọn nhiên liệu ảnh hưởng trực tiếp đến độ sáng, độ “sạch” của ngọn lửa, cũng như thời gian đèn có thể cháy liên tục.

Khoa học đơn giản phía sau chiếc bấc

Bấc hút nhiên liệu lên phía ngọn lửa nhờ hiện tượng mao dẫn, giúp duy trì quá trình cháy liên tục. Bấc thời xưa thường được làm từ sợi thực vật như lanh hoặc bông, se xoắn chặt để cháy đều. Một chiếc bấc tốt vô cùng quan trọng: nó cần có độ dày vừa phải để giữ lửa ổn định, không “ngốn” nhiên liệu quá nhanh và không tạo ra quá nhiều khói hay mùi.

Đèn trong đời sống và văn hoá

Đèn không chỉ dùng để thắp sáng phòng. Chúng còn mang ý nghĩa biểu tượng và vai trò trang trí. Có những chiếc đèn mộc mạc, thuần túy phục vụ sinh hoạt; cũng có những chiếc được tạo hình tinh xảo, vẽ trang trí đẹp mắt. Người ta dùng đèn để đọc, nấu ăn, đảm bảo an toàn trong đêm tối, đồng thời thắp trong lễ hội hay nghi thức như một biểu trưng của hy vọng, hơi ấm và sự sum vầy. Thiết kế của đèn thường phản chiếu phong cách nghệ thuật và những giá trị mà một nền văn hoá đề cao.

Di sản của những chiếc đèn cổ

Dù công nghệ chiếu sáng hiện đại đã thay thế hầu hết các loại đèn cổ, di sản của chúng vẫn còn nguyên giá trị. Chúng đại diện cho óc sáng tạo của con người và khát vọng vượt qua bóng tối. Hiểu cách những dụng cụ giản dị ấy vận hành sẽ khiến ta trân trọng hơn sự tiện nghi ngày nay. Đèn cổ nhắc chúng ta rằng đổi mới thường bắt đầu từ những ý tưởng rất cơ bản, xuất phát từ nhu cầu đời thường.

Bạn nghĩ sao?

Bạn có muốn thử tự làm một chiếc đèn dầu đơn giản tại nhà để trải nghiệm cách người xưa thắp sáng ban đêm không? Đây là một hoạt động vừa vui, vừa “chạm” vào lịch sử theo cách trực quan, dễ làm. Hãy cùng khám phá những công nghệ cổ xưa và xem quá khứ có thể rực sáng đến mức nào nhé!