Trong những năm gần đây, nghệ thuật số đã vượt ra khỏi phạm vi của các cộng đồng trực tuyến nhỏ lẻ để vươn lên vị trí nổi bật trên thị trường nghệ thuật toàn cầu.
Một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự chuyển dịch này chính là sự xuất hiện của NFT – công nghệ mang tính đột phá cho phép nghệ sĩ và nhà sưu tầm mua bán, trao đổi tác phẩm nghệ thuật số theo cách đảm bảo tính xác thực và quyền sở hữu.
Trước đây, khái niệm sở hữu trong không gian số luôn là một thách thức do khả năng sao chép gần như vô hạn, thì NFT đã đưa ra lời giải. Những “chứng chỉ số” được xây dựng trên nền tảng chuỗi khối này đang làm thay đổi sâu sắc thế giới nghệ thuật số, mở ra những cơ hội hoàn toàn mới cho cả người sáng tạo lẫn người sưu tầm. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu sự trỗi dậy của NFT, vai trò của chúng trong thị trường nghệ thuật và ý nghĩa đối với tương lai của việc sưu tầm nghệ thuật số.
NFT là gì? Tổng quan ngắn gọn
Để hiểu cách NFT đang định hình lại thế giới nghệ thuật, trước hết cần nắm rõ bản chất và cách hoạt động của chúng. NFT, hay “mã thông báo không thể thay thế”, là một tài sản kỹ thuật số độc nhất được lưu trữ trên chuỗi khối – một sổ cái phi tập trung và không thể chỉnh sửa. Khác với các loại tiền mã hóa có thể hoán đổi cho nhau theo từng đơn vị giống hệt, NFT mang tính độc bản, mỗi mã đều khác nhau và không thể thay thế bằng mã khác. Chính đặc điểm này khiến NFT trở nên lý tưởng để đại diện cho nghệ thuật số, đóng vai trò như bằng chứng về quyền sở hữu và nguồn gốc, ngay cả trong môi trường kỹ thuật số. Khi một nghệ sĩ tạo ra tác phẩm số và “đúc” nó thành NFT, mã thông báo này được liên kết trực tiếp với tác phẩm đó, hình thành mối quan hệ rõ ràng giữa tác phẩm và chủ sở hữu. Nhờ vậy, người mua có thể xác minh quyền sở hữu một cách minh bạch, dù hình ảnh hay nội dung số vẫn có thể bị sao chép hoặc chia sẻ trên mạng. Về bản chất, NFT xác nhận tính xác thực và độ hiếm của tác phẩm, tương tự như giấy chứng nhận đối với một bức tranh truyền thống. Theo một cách giải thích dễ hiểu, NFT không chứa trực tiếp tác phẩm nghệ thuật hay video, mà giống như một hợp đồng số, xác nhận rằng người nắm giữ NFT là chủ sở hữu của một tệp kỹ thuật số cụ thể, thường kèm theo đường dẫn đến tác phẩm đó.
Tác động của NFT đối với sáng tạo nghệ thuật số
NFT đã mở ra một thế giới cơ hội mới cho nghệ sĩ kỹ thuật số, giúp họ kiếm tiền từ tác phẩm theo những cách trước đây gần như không thể. Trước khi NFT xuất hiện, nghệ sĩ số thường gặp khó khăn trong việc bán tác phẩm do việc sao chép quá dễ dàng, khiến yếu tố khan hiếm – cốt lõi của giá trị nghệ thuật – gần như không tồn tại. Với NFT, vấn đề này được giải quyết triệt để: tác phẩm số trở nên độc nhất và có thể truy xuất nguồn gốc, giúp nghệ sĩ tự tin đưa sản phẩm của mình ra thị trường.
• Quyền sở hữu và cơ chế tiền bản quyền: Một trong những lợi ích lớn nhất của NFT đối với nghệ sĩ là khả năng thiết lập cơ chế tự động chi trả tiền bản quyền. Mỗi khi NFT được giao dịch lại, nghệ sĩ có thể nhận một tỷ lệ phần trăm từ giá bán, đảm bảo họ tiếp tục hưởng lợi khi giá trị tác phẩm tăng lên theo thời gian. Điều này tạo nên mối quan hệ lâu dài và trực tiếp giữa nghệ sĩ và người sưu tầm, giúp nghệ sĩ tham gia thị trường thứ cấp mà không mất quyền kiểm soát tác phẩm.
• Dân chủ hóa thị trường nghệ thuật: NFT còn góp phần dân chủ hóa nghệ thuật, cho phép nghệ sĩ trên khắp thế giới, bất kể vị trí địa lý hay nguồn lực tài chính, có thể trực tiếp bán tác phẩm cho nhà sưu tầm. Nhờ đó, thị trường nghệ thuật trở nên đa dạng hơn, mang đến cơ hội được nhìn nhận cho nhiều tài năng từng bị bỏ qua trong hệ thống phòng tranh và nhà đấu giá truyền thống.
Vai trò của NFT trong thị trường nghệ thuật
NFT đã tạo ra tác động đáng kể đến thị trường nghệ thuật truyền thống bằng cách mở ra những hình thức tương tác mới giữa người sưu tầm và tác phẩm. Sự phát triển của các nền tảng giao dịch NFT đã hình thành một thị trường nghệ thuật số sôi động, nơi người mua có thể dễ dàng tìm kiếm và sở hữu tác phẩm. Tuy nhiên, việc NFT thâm nhập vào thế giới nghệ thuật cũng kéo theo nhiều tranh cãi và thách thức.
• Hình thức sưu tầm mới: Việc sưu tầm nghệ thuật NFT khác biệt rõ rệt so với sưu tầm truyền thống. Thay vì treo tranh trong phòng riêng hay trưng bày tại triển lãm, tác phẩm NFT thường được lưu trữ trong ví kỹ thuật số, cho phép chủ sở hữu truy cập bất cứ lúc nào. Điều này làm dấy lên câu hỏi về tính bền vững của quyền sở hữu số: điều gì sẽ xảy ra nếu nền tảng lưu trữ biến mất hoặc ví kỹ thuật số bị xâm nhập?
• Giá trị và yếu tố đầu cơ: Giá trị của NFT thường phụ thuộc vào danh tiếng của nghệ sĩ, tính độc đáo của tác phẩm và độ hiếm của tài sản gốc. Tuy nhiên, do đây vẫn là một thị trường non trẻ, giá NFT cũng chịu tác động lớn từ đầu cơ và biến động. Những thương vụ đình đám với mức giá hàng chục triệu đô la đã thu hút sự chú ý mạnh mẽ, đồng thời làm dấy lên hoài nghi liệu NFT là bước ngoặt thực sự của nghệ thuật hay chỉ là một “bong bóng” đang chờ vỡ.
Tương lai của NFT và việc sưu tầm nghệ thuật số
Khi thị trường NFT tiếp tục mở rộng, tương lai của việc sưu tầm nghệ thuật số hứa hẹn nhiều khả năng mới. Sự giao thoa giữa công nghệ chuỗi khối và nghệ thuật đã bắt đầu tái định nghĩa cách tác phẩm được sáng tạo, sở hữu và giao dịch. Tuy vậy, vẫn còn nhiều câu hỏi xoay quanh tính bền vững lâu dài của NFT và ảnh hưởng của chúng đối với toàn bộ thị trường nghệ thuật.
• Tác động môi trường: Một trong những chỉ trích lớn nhất dành cho NFT là ảnh hưởng đến môi trường. Các mạng chuỗi khối dùng để tạo NFT tiêu tốn nhiều năng lượng, làm dấy lên lo ngại về lượng khí thải carbon. Dẫu vậy, nhiều giải pháp đang được phát triển nhằm giảm tiêu thụ năng lượng, hướng tới các hệ thống hiệu quả hơn.
• Tích hợp với thực tế ảo và vũ trụ số: Sự phát triển của NFT gắn liền với các không gian ảo, nơi con người có thể tương tác, giao lưu và sở hữu tài sản số, bao gồm cả nghệ thuật. Khi công nghệ thực tế ảo tiến bộ, NFT có thể trở thành chuẩn mực cho quyền sở hữu trong các thế giới này, đưa nghệ thuật số len sâu hơn vào đời sống thường nhật. Việc trưng bày tác phẩm NFT trong phòng triển lãm ảo hoặc sử dụng chúng như vật trang trí trong không gian số có thể mở ra một kỷ nguyên mới cho cách con người tiếp cận và thưởng thức nghệ thuật.
Kết luận: NFT và tương lai của quyền sở hữu nghệ thuật
Không thể phủ nhận rằng NFT đang làm thay đổi sâu sắc thế giới nghệ thuật số, mang đến cho nghệ sĩ những con đường sáng tạo và kiếm tiền mới, đồng thời cho phép người sưu tầm tiếp cận và đầu tư vào những tác phẩm số độc bản, xác thực. Dù thị trường NFT vẫn đang ở giai đoạn đầu, tiềm năng của quyền sở hữu nghệ thuật số là vô cùng rộng lớn. Khi công nghệ tiếp tục phát triển và giới nghệ thuật dần thích nghi, NFT có thể tái định nghĩa không chỉ cách chúng ta sưu tầm nghệ thuật, mà còn cách chúng ta trải nghiệm và tương tác với nghệ thuật trong kỷ nguyên số.
