Mấy ngày trước, một phụ huynh trong khu tôi sống chia sẻ: “Tôi đã cho con 2 tuổi học bốn lớp phát triển trí não. Tôi không muốn bỏ lỡ giai đoạn vàng của não bộ”.
Câu nói ấy phản ánh suy nghĩ của rất nhiều cha mẹ hiện nay – rằng chỉ có một khoảng thời gian ngắn trong những năm đầu đời quyết định trí tuệ tương lai của trẻ.
Nhưng liệu điều đó có thật không? Não bộ có thực sự có một “hạn chót” cho sự phát triển và học hỏi? Hay khái niệm này phần nào bị hiểu sai? Hôm nay, chúng ta hãy cùng nhìn vào những gì khoa học thần kinh thực sự nói về cái gọi là “giai đoạn vàng” của não bộ và điều đó có ý nghĩa gì trong việc nuôi dưỡng những đứa trẻ khỏe mạnh, ham học hỏi.
“Giai đoạn vàng” là gì và bắt nguồn từ đâu?
Khái niệm “giai đoạn vàng” thường dùng để chỉ 5–6 năm đầu đời, khi não bộ phát triển với tốc độ vô cùng nhanh chóng. Trong giai đoạn này:
• Các kết nối thần kinh được hình thành với tốc độ lên tới khoảng một triệu kết nối mỗi giây trong thời kỳ sơ sinh.
• Thể tích não bộ gần như tăng gấp đôi chỉ trong năm đầu tiên.
• Các hệ thống cảm giác, ngôn ngữ và nhận thức phát triển mạnh mẽ.
Những dữ kiện này là hoàn toàn chính xác. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở cách diễn giải. Quan niệm cho rằng trí tuệ của trẻ “phải hoàn thiện” trước 5 tuổi là một cách hiểu sai lệch.
1. Đúng, những năm đầu đời rất quan trọng
Trước hết cần khẳng định: giai đoạn thơ ấu đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với sự phát triển não bộ. Các nhà nghiên cứu đồng thuận ở những điểm sau:
- Tiếp xúc ngôn ngữ là yếu tố then chốt:
Trẻ được nghe nhiều lời nói trong những năm đầu thường có kỹ năng ngôn ngữ tốt hơn. Một nghiên cứu nổi tiếng cho thấy, đến 3 tuổi, trẻ lớn lên trong môi trường giàu ngôn ngữ đã nghe nhiều hơn khoảng 30 triệu từ so với trẻ ở môi trường ít giao tiếp.
- Gắn kết cảm xúc định hình não bộ:
Mối quan hệ gắn bó an toàn với người chăm sóc ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của các vùng não liên quan đến điều hòa cảm xúc và kỹ năng xã hội.
- Kích thích cơ bản giúp củng cố mạng lưới thần kinh:
Đọc sách, hát, chơi ngoài trời và trò chuyện hằng ngày giúp xây dựng nền tảng não bộ vững chắc, đặc biệt là các vùng liên quan đến trí nhớ và sự chú ý.
Tóm lại, sự chăm sóc và kích thích phù hợp trong giai đoạn sớm giúp đặt nền móng quan trọng. Tuy nhiên, đây cũng là lúc quan niệm “giai đoạn vàng” bắt đầu bị thổi phồng.
2. Không, cánh cửa phát triển không đóng sập
Trái với niềm tin phổ biến, não bộ không ngừng phát triển sau khi trẻ vào mẫu giáo.
- Tính linh hoạt của não bộ kéo dài:
Não bộ vẫn giữ khả năng thích nghi cao cho đến tận tuổi trưởng thành. Một nhà khoa học thần kinh nổi tiếng từng nhấn mạnh rằng: các tế bào thần kinh hoạt động cùng nhau sẽ kết nối với nhau. Quá trình học tập và tái cấu trúc não diễn ra mỗi ngày, khi các kết nối được củng cố hoặc loại bỏ tùy theo mức độ sử dụng.
- Chức năng điều hành phát triển theo từng giai đoạn:
Những kỹ năng như tập trung, lập kế hoạch và kiểm soát bản thân tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong suốt tuổi thiếu niên, thậm chí lâu hơn.
- Tuổi vị thành niên là một “cửa sổ” quan trọng khác:
Não bộ tuổi teen trải qua một đợt tái tổ chức lớn về kết nối thần kinh và học tập cảm xúc, ảnh hưởng lâu dài đến hành vi và khả năng ra quyết định.
Vì vậy, dù những năm đầu đời rất quan trọng, chúng không phải là tất cả. Việc học không phải là một cuộc chạy đua với chiếc đồng hồ sắp hết giờ.
3. Nguy cơ thực sự: Ép trẻ quá sớm
Một hệ quả tiêu cực của niềm tin vào “giai đoạn vàng” là việc cha mẹ vô tình tạo áp lực quá lớn, nhồi nhét lịch học, ứng dụng và kỳ vọng cho trẻ.
- Khoa học cho thấy:
• Chơi tự do, không cấu trúc mang lại lợi ích cho não bộ nhiều hơn việc học dày đặc.
• Môi trường căng thẳng có thể phản tác dụng và cản trở sự phát triển não.
• Giấc ngủ, dinh dưỡng và cảm giác an toàn về mặt cảm xúc quan trọng không kém bất kỳ lớp học hay thẻ học nào.
4. Cha mẹ nên tập trung vào điều gì?
Thay vì chạy theo “giai đoạn vàng”, các nghiên cứu khuyến nghị cha mẹ nên chú trọng những điều sau:
- Trò chuyện thường xuyên, tự nhiên:
Kể lại các hoạt động hằng ngày, đặt câu hỏi mở và lắng nghe câu trả lời của con.
- Đọc sách cùng con mỗi ngày:
Việc đọc chung giúp phát triển vốn từ, khả năng tập trung và gắn kết cảm xúc.
- Khuyến khích chơi và khám phá:
Xếp hình, đi dạo trong thiên nhiên, chơi nhập vai đều là những “chất kích thích” mạnh mẽ cho não bộ.
- Ưu tiên giấc ngủ, dinh dưỡng và nếp sinh hoạt ổn định:
Đây là những yếu tố thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng cho sự phát triển não lành mạnh.
Quan trọng hơn hết, hãy hiện diện và phản hồi với con. Sự kết nối cảm xúc là công cụ giáo dục mạnh mẽ nhất mà cha mẹ có.
Vậy rốt cuộc có “giai đoạn vàng” hay không?
Câu trả lời không hoàn toàn trắng – đen. Đúng là giai đoạn thơ ấu là thời kỳ não bộ phát triển nhanh và rất quan trọng để xây dựng nền tảng ban đầu. Nhưng không, đó không phải là cơ hội duy nhất. Não bộ con người có khả năng thích nghi phi thường. Việc học tiếp diễn suốt thời thơ ấu, tuổi thiếu niên và cả khi trưởng thành.
Bạn đang hỗ trợ sự phát triển não bộ của con như thế nào?
Bạn đang chọn cách nào để đồng hành cùng sự trưởng thành của con – các lớp học kỹ năng, những thói quen hằng ngày hay đơn giản là những giờ chơi cùng nhau?
Sự thật là sự hiện diện, kiên nhẫn và những lời nói đời thường của bạn có sức mạnh lớn hơn bất kỳ ứng dụng hay chương trình được thiết kế cầu kỳ nào. Không có công thức hoàn hảo, chỉ có sự kết nối chân thật và những lựa chọn dựa trên hiểu biết khoa học.
“Giai đoạn vàng” không chỉ là một khoảng thời gian. Đó là cả một hành trình. Và bạn đã đang đi đúng hướng rồi.
