Bạn đã bao giờ giật mình khi nghe tiếng máy ảnh bấm lên trong lúc đang dạo bước qua một khu chợ đông đúc, nhâm nhi cà phê ở góc phố, hay đơn giản là đứng chờ xe buýt chưa?
Rất có thể, trong khoảnh khắc đó, bạn đã trở thành một phần trong bức chân dung đường phố của ai đó.
Nhiếp ảnh chân dung đường phố là một trong những nhánh hấp dẫn nhất của nghệ thuật nhiếp ảnh— nó ghi lại cảm xúc con người nguyên bản, vẻ đẹp không sắp đặt và tinh thần sống động của đô thị. Thế nhưng, đằng sau mỗi bức ảnh đầy sức nặng ấy luôn tồn tại một câu hỏi: liệu việc chụp ảnh người lạ mà không có sự đồng ý của họ có đúng về mặt đạo đức? Hãy cùng khám phá vẻ đẹp, những tranh cãi và trách nhiệm đi kèm với chân dung đường phố.
Sức mê hoặc của chân dung đường phố
Chân dung đường phố đưa tính nhân văn đời thường vào trung tâm khung hình. Không trau chuốt như ảnh chụp trong studio, những bức ảnh này phản ánh hiện thực không lọc: đôi bàn tay của người bán hàng già nua hằn dấu năm tháng lao động, ánh mắt tròn xoe của một đứa trẻ trước đoàn diễu hành đi ngang, hay vẻ quyết tâm khắc sâu trên gương mặt người đi làm giờ cao điểm. Những khoảnh khắc ấy kể câu chuyện không cần lời, lưu giữ những lát cắt cuộc sống vốn rất dễ trôi qua mà không ai để ý. Các nhiếp ảnh gia đường phố nổi tiếng đã làm chủ nghệ thuật này, cho thấy rằng chính những con người bình thường lại là chủ thể phi thường nhất.
Thế lưỡng nan về đạo đức
Dù có sức cuốn hút thị giác mạnh mẽ, chân dung đường phố vẫn đặt ra nhiều câu hỏi đạo đức nghiêm túc. Việc một người xuất hiện nơi công cộng có đồng nghĩa với việc họ mặc nhiên trở thành đối tượng chụp ảnh hay không? Về mặt pháp lý, ở nhiều quốc gia, câu trả lời là có — không gian công cộng thường được xem là nơi cho phép chụp ảnh. Tuy nhiên, đạo đức không chỉ dừng lại ở luật pháp. Nhiều người có thể cảm thấy bị xâm phạm nếu bị chụp ảnh mà không hay biết. Những người khác lại lo ngại về cách hình ảnh của mình bị sử dụng, đặc biệt trong thời đại mạng xã hội, nơi hình ảnh lan truyền gần như tức thì. Vấn đề đạo đức không chỉ xoay quanh quyền riêng tư, mà còn liên quan đến phẩm giá và sự tôn trọng.
Sự nhạy cảm văn hóa không thể bỏ qua
Khái niệm về sự đồng thuận trong nhiếp ảnh thay đổi đáng kể giữa các nền văn hóa. Ở nhiều đô thị phương Tây, ảnh chụp tự nhiên thường được xem là một phần của tự do nghệ thuật. Nhưng tại những khu vực khác trên thế giới, chẳng hạn các cộng đồng nông thôn ở châu Á hay châu Phi, việc chụp ảnh có thể mang ý nghĩa văn hóa hoặc tâm linh sâu sắc. Một số người tin rằng hình ảnh không chỉ ghi lại diện mạo mà còn lưu giữ một phần linh hồn. Trong những bối cảnh như vậy, việc chụp chân dung mà không xin phép có thể bị xem là xâm phạm nghiêm trọng, thậm chí xúc phạm. Với nhiếp ảnh gia, hiểu biết văn hóa quan trọng không kém kỹ năng kỹ thuật.
Đối tượng dễ tổn thương và trách nhiệm
Một trong những thách thức đạo đức lớn nhất của chân dung đường phố xuất hiện khi đối tượng là những người dễ bị tổn thương. Việc chụp ảnh trẻ em, người vô gia cư hay những người đang ở thời điểm đau khổ có thể giúp thu hút sự chú ý đến các vấn đề xã hội, nhưng cũng có nguy cơ khai thác chính những con người ấy. Một bức ảnh mạnh mẽ về nghèo đói có thể mang lại danh tiếng cho nhiếp ảnh gia, nhưng lại chẳng giúp ích gì cho nhân vật trong ảnh. Những người cầm máy có trách nhiệm thường tự hỏi: mình đang soi sáng một vấn đề xã hội, hay đang hưởng lợi từ khó khăn của người khác? Những tác phẩm tốt nhất là những tác phẩm nâng cao nhận thức mà vẫn giữ trọn phẩm giá cho nhân vật.
Cách tiếp cận chân dung đường phố có đạo đức
Chân dung đường phố hoàn toàn có thể được thực hiện một cách có đạo đức, và nhiều nhiếp ảnh gia đã làm điều đó rất đẹp. Một số cách để giữ được sự cân bằng gồm:
1. Tìm sự kết nối
– Khi có thể, hãy xin phép. Chỉ một nụ cười hay cái gật đầu cũng có thể tạo dựng niềm tin trước khi bấm máy.
2. Quan sát tinh tế
– Chú ý đến ngôn ngữ cơ thể. Nếu ai đó tỏ ra không thoải mái, tốt nhất nên dừng lại.
3. Hoàn cảnh là yếu tố then chốt
– Hãy cân nhắc việc bạn sẽ chia sẻ bức ảnh ở đâu và như thế nào. Liệu nó tôn vinh nhân vật hay có thể khiến họ xấu hổ?
4. Minh bạch
– Nếu được hỏi, hãy giải thích lý do bạn chụp ảnh. Một lời giải thích tôn trọng thường dẫn đến sự cởi mở và hợp tác.
5. Chọn lọc khi chia sẻ
– Không phải bức chân dung nào cũng cần được công bố. Hãy biên tập một cách có trách nhiệm.
Vai trò của người xem
Điều thú vị là đạo đức không chỉ nằm ở phía nhiếp ảnh gia. Người xem cũng góp phần định hình cách hình ảnh được hiểu và cảm nhận. Một bức chân dung người biểu tình có thể được xem là anh hùng ở nền văn hóa này, nhưng lại bị coi là nguy hiểm ở nơi khác, tùy vào bối cảnh chính trị. Điều đó cho thấy ý nghĩa của hình ảnh không cố định — nó thay đổi theo hoàn cảnh. Vì vậy, nhiếp ảnh gia cần suy nghĩ kỹ về đối tượng khán giả và những hệ quả có thể xảy ra khi chia sẻ một số hình ảnh nhất định.
Suy ngẫm cuối cùng
Chân dung đường phố là một cách tuyệt vời để kết nối với nhân tính. Nó nhắc nhở chúng ta rằng nghệ thuật không chỉ tồn tại trong phòng trưng bày mà nó hiện diện trong đời sống hằng ngày, trên những vỉa hè đông đúc và trong những biểu cảm thoáng qua của con người. Nhưng đi cùng với sức mạnh nghệ thuật ấy là trách nhiệm. Người cầm máy phải biết cân bằng giữa sự tò mò và lương tâm, giữa sáng tạo và lòng trắc ẩn. Những bức chân dung xuất sắc nhất không chỉ ghi lại gương mặt, mà còn lưu giữ sự tin cậy, tôn trọng và tính chân thực. Vì vậy, lần tới khi bạn đứng trước một bức chân dung đường phố hoặc chính bạn là người đứng sau ống kính — hãy nhớ rằng: mỗi gương mặt đều mang một câu chuyện, nhưng cách bạn kể câu chuyện đó mới là điều tạo nên sự khác biệt.
