Bạn đã bao giờ đứng trước một bức tranh mà chẳng cảm thấy gì chưa? Bạn nheo mắt nhìn những mảng màu loang lổ, đọc phần mô tả đến hai lần, gật gù theo lời nhận xét của bạn bè, nhưng sâu trong lòng vẫn tự hỏi: Mình đang bỏ lỡ điều gì sao?
Nếu bạn từng có cảm giác nghệ thuật hiện đại đang nói một thứ ngôn ngữ mà bạn không hề biết, thì bạn không hề đơn độc. Vấn đề không nằm ở bạn.
Mà ở chỗ, bằng cách nào đó, nghệ thuật đã thôi không còn cố gắng tiếp cận với những người xem bình thường. Và có lẽ—nó vốn dĩ chưa bao giờ định làm thế.
Nghệ thuật hiện đại không quan tâm việc bạn có hiểu hay không
Nghệ thuật hiện đại mang trong mình một sự tự tin kỳ lạ. Nó thường từ chối giải thích bản thân, tránh né vẻ đẹp truyền thống, và dường như tự hào vì khiến người ta bối rối. Bạn bước vào một phòng triển lãm, thấy một tấm toan trắng trơn hoặc một đống gạch xếp lung tung rồi tự nhủ: Thật sự là sao?
Nhưng sự thật là: phần lớn nghệ thuật đương đại không được tạo ra cho người xem đại chúng. Nó sinh ra từ lý thuyết, từ những quan điểm cá nhân, hay những cuộc đối thoại nội bộ—nhắm đến một nhóm người vốn đã nói sẵn thứ ngôn ngữ đó. Đó có thể là giới phê bình, nhà sưu tầm, học giả, hoặc các nghệ sĩ khác. Còn người xem bình thường? Chúng ta thường chỉ đứng ngoài cuộc trò chuyện, nhìn vào mà chẳng hiểu.
Điều này không liên quan đến trí tuệ. Nó liên quan đến khả năng tiếp cận. Hãy tưởng tượng bạn đến xem một tiết mục hài độc thoại được biểu diễn bằng ngôn ngữ bạn không biết. Khán phòng cười vang. Bạn cũng gật đầu cho phải phép. Đó chính xác là cách nhiều người đối diện với nghệ thuật hiện đại.
Huyền thoại về việc “không hiểu được”
Khi ai đó nói “bạn không hiểu được đâu”, thường là họ muốn nói: bạn không có nền tảng kiến thức mà tôi có. Điều đó có thể đúng, nhưng cũng đặt ra một vấn đề lớn. Bởi khi nghệ thuật đòi hỏi người xem phải có sẵn kiến thức nền—về triết học, lịch sử nghệ thuật, hay các tầng ý niệm chuyên sâu—nó đang dựng lên một bức tường giữa mình và phần đông thế giới.
Đây chính là gốc rễ cho tính “độc quyền” trong nghệ thuật: nó bảo số đông rằng họ không được mời vào cuộc trò chuyện, rồi lại trách họ vì không hiểu nổi.
Điều trớ trêu là chính sự khép kín ấy lại thường khiến giá trị tác phẩm tăng lên. Một bức tranh cần chuyên gia giải thích nghe có vẻ cao siêu, khó chạm tới. Nó thuộc về một thế giới nơi hiểu biết là quyền lực—quyền lực có thể mua bán, trưng bày và trao đổi.
Hệ quả? Nghệ thuật dần bớt đi tính cảm xúc của con người, mà trở thành cuộc đối thoại nội bộ của những người trong giới.
Vậy… bạn có cần quan tâm không?
Điều mỉa mai nằm ở chỗ: dù nghệ thuật hiện đại không làm ra để dành cho bạn, bạn vẫn có thể tìm thấy điều gì đó trong nó—nếu bạn thay đổi cách quan sát.
1. Đừng hỏi “ý nghĩa là gì?”
Câu hỏi này gây áp lực cho cả bạn lẫn tác phẩm. Thay vào đó, hãy thử nghĩ: Tác phẩm khiến mình cảm thấy gì? Nó gợi nhắc điều gì? Nghệ thuật không phải một câu đố. Hãy đối xử với nó như âm nhạc. Bạn đâu cần giải mã một bài hát—bạn chỉ cảm nhận nó.
2. Tìm kiếm dụng ý, không chỉ vẻ đẹp
Nhiều nghệ sĩ ngày nay không cố tạo ra cái đẹp. Họ đang nêu quan điểm, khơi gợi khó chịu, hoặc phản ánh hiện thực. Một khối kim loại méo mó có thể không “đẹp”, nhưng nó có thể biểu đạt sự hỗn loạn của đời sống đô thị—hoặc cảm giác sống trong một xã hội đầy tiếng ồn, tốc độ và đứt gãy kết nối.
3. Cho phép bản thân không thích
Không phải tác phẩm nào cũng xuất sắc. Có tác phẩm kiêu ngạo. Có tác phẩm hời hợt. Có tác phẩm thiên tài nhưng không hợp với bạn. Điều đó hoàn toàn bình thường. Bạn có quyền nhìn một tác phẩm và thẳng thắn: Không. Không hợp với mình. Nhưng quan trọng hơn: hãy hỏi vì sao. Câu trả lời đôi khi còn nói với bạn nhiều hơn cả chính tác phẩm.
Kết nối lại: Liệu nghệ thuật có thể trở nên “con người” hơn?
Hiện đang có một nhóm nghệ sĩ ngày càng lớn làm việc ngoài hệ thống phòng tranh—trưng bày ở không gian công cộng, trên mạng xã hội, hoặc trong các dự án cộng đồng. Họ dùng chất liệu bình dị. Họ kể chuyện đời thường. Họ mời gọi mọi người tham gia. Tác phẩm của họ nói một cách trực tiếp và đầy sức nặng—với trải nghiệm sống của con người.
Những nghệ sĩ này đang chống lại bức tường “bạn không đủ hiểu biết” mà nghệ thuật hiện đại đôi khi dựng lên. Họ đang hỏi: Điều gì sẽ xảy ra nếu nghệ thuật không cần một cuốn hướng dẫn? Nếu nó có thể gặp gỡ người xem ngay tại nơi họ đang đứng?
Điều đó không có nghĩa mọi tác phẩm đều phải đơn giản. Nhưng sự phức tạp không nên đánh đổi bằng việc đánh mất kết nối với con người.
Nếu nghệ thuật không dành cho tất cả, vậy nó dành cho ai?
Đó là câu hỏi khó chịu nằm ở trung tâm của vấn đề này. Nếu một bức tranh không thể nói với ai ngoài một nhóm nhỏ, liệu nó còn mang ý nghĩa không? Có thể có. Có thể không.
Nhưng có một câu hỏi hữu ích hơn: Liệu nghệ thuật có thể vượt khỏi cuộc đối thoại riêng tư? Nó hoàn toàn có thể. Và lẽ ra nó nên làm thế.
Nghệ thuật nên mời gọi. Nó nên phản chiếu đời sống—không chỉ phản ánh lý thuyết. Nó nên tạo ra không gian nơi người ta cảm thấy được thấy, được thách thức hoặc chỉ đơn giản là được khơi gợi tò mò. Điều đó không đòi hỏi nghệ thuật phải trở nên nông cạn hơn. Nó chỉ đòi hỏi sự mở rộng cánh cửa.
Làm sao để bắt đầu nhìn nghệ thuật theo cách khác?
Lần tới khi bạn bước vào phòng triển lãm hay lướt qua một tác phẩm kỳ lạ trên mạng, đừng hỏi: Mình có nên thích cái này không?
Hãy thử:
1. Nhìn vào phản ứng đầu tiên của bạn — Chán? Bối rối? Khó chịu? Mọi cảm xúc đều hợp lệ.
2. Đọc tiêu đề hoặc bối cảnh — Chỉ một chút thông tin cũng có thể thay đổi cách bạn nhìn.
3. Buông bỏ nhu cầu phải có “đáp án đúng” — Điều bạn thấy quan trọng hơn điều bạn được bảo phải thấy.
4. Hãy tò mò, đừng quá tôn thờ — Nghệ thuật hay nhất không phải để đặt lên bệ thờ. Nó sống động và mang hơi thở đời sống.
Nghệ thuật hiện đại đôi khi khiến bạn thấy như nó được tạo ra cho ai khác. Có thể đúng. Nhưng điều đó không có nghĩa nó không thể thuộc về bạn.
Bạn không cần hiểu hết mọi tác phẩm. Bạn chỉ cần tin vào những gì bạn thấy—và vào cảm xúc mà nó khơi dậy trong bạn. Bởi nếu nghệ thuật có một nhiệm vụ thật sự, thì đó không phải là khoe khoang. Mà là khiến bạn cảm nhận điều gì đó. Dù cho điều đó có là sự bực bội. Và có lẽ, chính từ khoảnh khắc đó, cuộc đối thoại mới thực sự bắt đầu.
Lần tới khi bạn lườm nguýt một bức tranh trừu tượng nào đó, hãy hít thở sâu. Nhìn lại lần nữa. Có thể bạn vẫn không thích nó. Nhưng có thể bạn sẽ phát hiện điều gì mới. Dù thế nào đi nữa—bạn đã trở thành một phần của cuộc trò chuyện. Và đó mới là điều nghệ thuật thực sự mong muốn.
