Điện ảnh từ lâu đã được xem như tấm gương phản chiếu xã hội, phản ánh những niềm tin, khó khăn và cả những giấc mơ của con người.

Sự phát triển của điện ảnh từ thời kỳ kinh điển đến các bộ phim hiện đại kể lại một câu chuyện đầy cuốn hút về sự thay đổi trong hệ giá trị, thẩm mỹ và những mối quan tâm của xã hội.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng khám phá cách các bộ phim thuộc những giai đoạn khác nhau thể hiện sự dịch chuyển văn hóa và hé lộ quá trình biến đổi của các giá trị tập thể.

Điện ảnh kinh điển: Góc nhìn về một quá khứ lý tưởng hóa

Những bộ phim kinh điển, đặc biệt là các tác phẩm ra đời vào đầu và giữa thế kỷ XX, thường khắc họa một thế giới mang vẻ đẹp vượt thời gian. Các bộ phim này có xu hướng trang trọng, phản ánh rõ nét những chuẩn mực và kỳ vọng xã hội của thời đại mà chúng được tạo ra. Với trọng tâm là giá trị gia đình, bổn phận và tinh thần yêu nước, chúng thường toát lên sự lạc quan và nét lịch thiệp đặc trưng.

Những tác phẩm như Cuốn theo chiều gió (1939) hay Casablanca (1942) phản ánh rõ bối cảnh xã hội đương thời, đặc biệt là những khó khăn kinh tế và biến động lịch sử. Trong các bộ phim này, hình ảnh người đàn ông thường được xây dựng như những anh hùng kiên cường, điềm tĩnh, đại diện cho vai trò lãnh đạo vững vàng; trong khi đó, phụ nữ chủ yếu được khắc họa là những người dịu dàng, chăm sóc và luôn ủng hộ. Tồn tại một giả định ngầm về trật tự, sự ổn định và ranh giới đạo đức rõ ràng, chi phối mọi hành động của nhân vật.

Chủ nghĩa lý tưởng văn hóa trong các bộ phim kinh điển không chỉ mang lại cảm giác thoát ly thực tại mà còn phù hợp với những kỳ vọng xã hội lúc bấy giờ. Vai trò của mỗi cá nhân được xác định rạch ròi, và các chủ đề như lòng trung thành hay sự hy sinh được đặt ở vị trí trung tâm. Những lựa chọn thẩm mỹ – từ trang phục cầu kỳ, âm nhạc giao hưởng hoành tráng cho đến các khuôn hình được dàn dựng cẩn trọng – càng làm nổi bật lý tưởng đó, tạo nên một thế giới mà khán giả khao khát hướng tới, dù biết rằng nó có thể khó đạt được trong đời thực.

Sự chuyển dịch hiện đại: Phản chiếu một thế giới phức tạp hơn

Khi bước sang điện ảnh hiện đại, câu chuyện văn hóa đã trải qua một sự thay đổi sâu sắc. Các bộ phim ngày nay thường đi sâu vào những tầng lớp phức tạp của trải nghiệm con người, phản ánh một thế giới đa dạng và phân mảnh hơn. Những vấn đề về bản sắc và chủ nghĩa cá nhân được khai thác theo những cách mà trước đây khó có thể hình dung.

Những bộ phim như Chuyện tào lao (1994) hay Ma trận (1999) đã tái định nghĩa cách kể chuyện điện ảnh, với cấu trúc phi tuyến tính, những nhân vật phản anh hùng và các suy tư triết học về thực tại cũng như sự tồn tại. Chúng phản ánh tinh thần hậu hiện đại – nơi ranh giới thiện và ác không còn rõ ràng, và các “anh hùng” mang trong mình nhiều khiếm khuyết. Những tác phẩm này soi chiếu một xã hội đang vật lộn với sự bất định, cảm giác vỡ mộng và sự suy giảm niềm tin vào các thiết chế truyền thống.

Bên cạnh đó, phong cách thẩm mỹ cũng thay đổi mạnh mẽ. Hình ảnh bóng bẩy, hào nhoáng của điện ảnh kinh điển dần nhường chỗ cho lối quay thô ráp, gai góc và chân thực hơn. Những cảnh hành động dồn dập trong phim siêu anh hùng, các phân tích tâm lý sâu sắc trong phim giật gân, cùng việc ứng dụng kỹ xảo hiện đại đều phản ánh mối quan hệ phức tạp của xã hội ngày nay với công nghệ, quyền lực và đạo đức.

Từ thoát ly thực tại đến chủ nghĩa hiện thực: Sự thay đổi trong cách kể chuyện

Trong điện ảnh kinh điển, các câu chuyện thường xoay quanh những tuyến truyện rõ ràng như tình yêu lãng mạn hay các thiên anh hùng ca lịch sử, mang đến cho khán giả sự thoát ly khỏi đời sống thường nhật. Dù yếu tố giải trí và thoát ly vẫn tồn tại trong điện ảnh hiện đại – đặc biệt với sự bùng nổ của các loạt phim siêu anh hùng – nhưng các tác phẩm ngày nay có xu hướng đối diện trực tiếp hơn với những vấn đề của thế giới thực.

Những bộ phim như Mạng xã hội (2010) đưa ra cái nhìn sắc lạnh về các thực tại xã hội và lịch sử đương đại. Chúng khai thác những chủ đề phức tạp liên quan đến công nghệ và quyền lực, buộc khán giả phải đối diện với những sự thật không mấy dễ chịu. Trọng tâm của điện ảnh hiện đại là tính chân thực và xác thực, khi nhiều nhà làm phim lựa chọn những câu chuyện tối giản, gần gũi thay vì các cốt truyện hào nhoáng và mang tính lý tưởng hóa như trước kia.

Kết luận: Sự tiến hóa văn hóa qua lăng kính điện ảnh

Sự chuyển mình từ điện ảnh kinh điển sang điện ảnh hiện đại phản ánh những biến đổi sâu rộng của xã hội. Khi thế giới ngày càng đa dạng, công nghệ phát triển mạnh mẽ và bối cảnh chính trị trở nên phức tạp, điện ảnh cũng không ngừng thay đổi để song hành cùng thời đại, mở ra một cánh cửa giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự chuyển dịch trong giá trị con người, thẩm mỹ và những cuộc đấu tranh nội tại.

Nếu điện ảnh kinh điển mang đến một xã hội được lý tưởng hóa – dễ tiếp nhận và sở hữu những chuẩn mực đạo đức rõ ràng – thì điện ảnh hiện đại lại trình bày một bức tranh phân mảnh và nhiều sắc thái hơn, trực diện với các vấn đề đương thời theo cách thách thức nhận thức và khơi gợi suy ngẫm. Chính quá trình tiến hóa này đã giúp điện ảnh duy trì sức sống và tầm ảnh hưởng, tiếp tục định hình cách chúng ta nhìn nhận thế giới và chính bản thân mình.