Bạn đã bao giờ thức dậy trong trạng thái kiệt sức, dù đã nằm trên giường đủ tám tiếng? Bạn không đơn độc đâu.

Hàng triệu người mỗi sáng đều liếc nhìn vòng đeo tay thông minh của mình, chăm chú vào điểm số giấc ngủ và biểu đồ nhịp tim, rồi tự hỏi: Liệu thiết bị nhỏ bé này có thật sự cho tôi biết điều gì hữu ích về sức khỏe không?

Câu trả lời là có, nhưng không theo cách mà nhiều người vẫn nghĩ. Không phải ở chuyện đếm bước chân hay theo dõi tập luyện. Sức mạnh thật sự của vòng đeo thông minh nằm ở khả năng phát hiện những dấu hiệu âm thầm, từ rất sớm, trước khi bệnh mạn tính kịp bùng phát. Và điều đó đang thay đổi cách chúng ta nghĩ về phòng bệnh. Hãy lấy ví dụ về chỉ số biến thiên nhịp tim (HRV). Bạn có thể đã thấy nó trong ứng dụng nhưng chưa chắc đã hiểu nó có ý nghĩa gì. HRV đo khoảng cách siêu nhỏ giữa các nhịp tim. Khi những khoảng cách này trở nên thất thường, đó thường là dấu hiệu hệ thần kinh của bạn đang chịu căng thẳng—có thể do thiếu ngủ, viêm nhiễm hay thay đổi chuyển hóa sớm. Một nghiên cứu năm 2023 đăng trên Nature Digital Medicine chỉ ra rằng việc HRV giảm sút kéo dài trong nhiều tuần có liên quan đến nguy cơ cao mắc tăng huyết áp và tiểu đường tuýp 2—ngay cả ở những người vốn cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh. Đây chính là cuộc cách mạng thầm lặng: theo dõi thụ động, liên tục, biến những thiết bị đeo hàng ngày thành hệ thống cảnh báo sớm.

Hoạt Động Thực Sự Như Thế Nào?

Các vòng đeo tay thông minh hiện đại dùng cảm biến quang học chiếu ánh sáng LED xanh vào da. Khi tim đập, máu chảy nhiều hơn qua cổ tay và hấp thụ nhiều ánh sáng hơn; giữa các nhịp, lượng máu giảm nên hấp thụ ít ánh sáng hơn. Bằng cách đo các dao động này tới 25 lần mỗi giây, thiết bị tính toán nhịp tim và còn nhiều điều hơn thế. Điều “kỳ diệu” diễn ra ở hậu trường: thuật toán phân tích các mẫu số liệu theo ngày và theo tuần. Ví dụ:

1. Xu hướng nhịp tim khi nghỉ ngơi: một đường tăng dần theo thời gian ngay cả từ 60 lên 72 nhịp/phút có thể báo hiệu tình trạng viêm, mất nước hoặc vấn đề tuyến giáp.

2. Cấu trúc giấc ngủ: thiết bị nay có thể phân biệt ngủ nông, ngủ sâu và REM (giấc ngủ chuyển động mắt nhanh). Nếu giấc ngủ sâu liên tục dưới 20% tổng thời lượng, điều đó liên quan tới suy giảm miễn dịch và trí nhớ.

3. Nhịp tim tăng vọt ban đêm: những đợt tăng ngắn khi đang ngủ có thể phản ánh rối loạn hô hấp hoặc dao động đường huyết, ngay cả khi chưa bị ngưng thở khi ngủ.

Tiến sĩ Lena Torres, bác sĩ tim mạch dự phòng tại Đại học Emory, giải thích: “Trước đây, chúng tôi phải chờ kết quả xét nghiệm hoặc chờ xuất hiện triệu chứng. Giờ thì có thể nhìn thấy các lệch lạc sinh lý theo thời gian thực. Dữ liệu của một bệnh nhân cho thấy nhịp tim ban đêm tăng liên tục trong ba tuần. Chúng tôi cho làm xét nghiệm đường huyết và đúng vậy: tiền tiểu đường đã được phát hiện sớm hơn tận hai năm so với độ tuổi chẩn đoán phổ biến”.

Phát Hiện Rủi Ro Trước Khi Xảy Ra

Ứng dụng hứa hẹn nhất là dự đoán biến chứng ở người mắc bệnh mạn tính. Hãy xét rung nhĩ (AFib). Một số thiết bị đeo đã có điện tâm đồ (ECG) một kênh; nhưng ngay cả khi không có, khả năng phát hiện nhịp tim bất thường cũng tỏ ra hiệu quả. Trong một nghiên cứu với hơn 400.000 người tham gia, thuật toán gắn cờ bất thường ở 0,5% người dùng — nhiều trường hợp sau đó được xác nhận mắc rung nhĩ dù trước đó hoàn toàn không có triệu chứng.

Không chỉ tim mạch. Các nhà nghiên cứu tại Trường Y Stanford (Stanford Medicine) đã huấn luyện mô hình trí tuệ nhân tạo để phát hiện sớm dấu hiệu nhiễm virus bằng cách kết hợp nhịp tim khi nghỉ, giấc ngủ bị gián đoạn và mức độ vận động. Trong một thử nghiệm, hệ thống dự đoán triệu chứng giống cúm sớm hơn 48 giờ trước khi sốt xuất hiện, với độ chính xác 80%.

Tầm nhìn này có thể thay đổi y tế cộng đồng: hãy tưởng tượng bạn nhận được thông báo “Cơ thể đang có dấu hiệu căng thẳng. Hãy nghỉ ngơi, uống nước hoặc trao đổi với bác sĩ”. Không phải chẩn đoán — chỉ là lời nhắc để bạn chú ý hơn.

Những Hạn Chế Thực Sự Của Công Nghệ

Dù vậy, công nghệ vẫn còn không ít giới hạn. Độ chính xác thay đổi khá lớn giữa các mẫu thiết bị; màu da, hình xăm và cả chuyển động có thể gây nhiễu cho cảm biến quang học. Một tổng quan của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) năm 2022 cho thấy: sắc tố da sẫm màu có thể làm giảm độ chính xác đo nhịp tim tới 15% ở một số thiết bị. Tuổi thọ pin cũng là rào cản. Phần lớn vòng tay chỉ lấy mẫu bão hòa oxy hoặc biến thiên nhịp tim (HRV) vài phút một lần, chứ không liên tục. Và thành thật mà nói, nhiều người dùng thường bỏ qua các cảnh báo, cho rằng đó chỉ là “tiếng ồn”.

Một vấn đề khác là quá tải dữ liệu. Có người sáng nào cũng thấy tới 14 chỉ số sức khỏe hiển thị. Thiếu ngữ cảnh, rất khó để biết nên tập trung vào đâu. Ít căng thẳng, Ngủ ngon hơn, Tập trung hơn — nghe thì hấp dẫn, nhưng hôm nay chỉ số nào mới thật sự quan trọng? Các chuyên gia đồng ý: tương lai không nằm ở việc đưa thêm dữ liệu, mà ở cách diễn giải dữ liệu thông minh hơn. “Chúng ta cần thông tin đạt chuẩn lâm sàng, chứ không chỉ là những con số,” Tiến sĩ Torres nhấn mạnh. “Thiết bị nên đưa ra gợi ý kiểu: ‘Khả năng phục hồi của bạn chưa cải thiện, hãy thử thay đổi theo hướng này’, thay vì chỉ hiển thị một biểu đồ”.

Bạn có thể làm gì ngay bây giờ?

Bạn không cần mẫu vòng tay mới nhất để hưởng lợi. Đây là cách biến thiết bị hiện tại của bạn thành trợ thủ thông minh hơn:

1. Kiểm tra xu hướng hàng tuần, không phải hàng ngày. Tập trung vào số trung bình 7 ngày cho nhịp tim khi nghỉ và giấc ngủ sâu. Những thay đổi chậm mới quan trọng.

2. Đồng bộ với lịch trình. Nhận ra giấc ngủ tệ hơn sau những bữa ăn muộn hay cuộc họp căng thẳng? Mối liên hệ đó sẽ giúp bạn tự điều chỉnh.

3. Chia sẻ báo cáo với bác sĩ. Nhiều ứng dụng cho phép xuất file PDF. Mang theo khi đi khám. Một người đã phát hiện tình trạng mệt mỏi của cô liên quan đến nhịp tim tăng ban đêm và được chẩn đoán, điều trị chứng rối loạn hô hấp nhẹ.

4. Đeo thường xuyên. Chỉ tháo khi sạc. Các khoảng trống dữ liệu sẽ che giấu những xu hướng quan trọng.

5. Đặt một mục tiêu sức khỏe. Thay vì chạy theo tất cả chỉ số, hãy chọn một—ví dụ: tăng giấc ngủ sâu thêm 10%. Những chiến thắng nhỏ sẽ tạo thói quen bền vững.

Chúng ta không được thiết kế để luôn ở trạng thái “sức khỏe hoàn hảo”. Cơ thể vốn dao động. Nhưng trong nhiều thập kỷ, chúng ta chỉ nhận ra vấn đề khi nó đã không thể bỏ qua. Giờ đây, lần đầu tiên, ta có cửa sổ nhìn vào những thay đổi tinh vi diễn ra trước khi sức khỏe suy sụp.

Vòng tay thông minh không phải thiết bị y tế. Nhưng nếu biết dùng đúng cách, nó chính là tấm gương—phản chiếu không chỉ nhịp tim, mà cả lối sống, mức độ căng thẳng, nhịp điệu cuộc đời bạn. Lần tới khi liếc nhìn cổ tay vào buổi sáng, đừng chỉ kiểm tra con số. Hãy tự hỏi: Hôm nay cơ thể mình đang muốn nhắn nhủ điều gì?