Bạn đã bao giờ tự hỏi làm thế nào các nhà khảo cổ học khám phá ra những tàn tích cổ đại ẩn sâu dưới các lớp đất hay giải mã những nền văn minh đã mất từ ​​lâu chưa? Vâng, tương lai của khảo cổ học không còn chỉ là xẻng và cọ vẽ nữa.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang bước vào cuộc cách mạng hóa cách chúng ta khám phá quá khứ, giúp các khám phá nhanh hơn, chính xác hơn, và đôi khi thậm chí còn hé lộ những bí mật mà con người có thể bỏ lỡ. Hãy cùng tìm hiểu cách AI đang thay đổi ngành khảo cổ học, và tại sao nó lại quan trọng đối với cả các nhà nghiên cứu và tất cả những ai tò mò về lịch sử.

Từ đào thủ công đến học máy

Khảo cổ học truyền thống rất tỉ mỉ và tốn thời gian. Các nhà nghiên cứu mất hàng tháng, thậm chí hàng năm trời để sàng lọc đất, phân tích hiện vật và lập bản đồ địa điểm. Nhưng AI mang đến những công cụ mới mạnh mẽ.

Về bản chất, AI là dạy máy tính học hỏi từ dữ liệu và đưa ra quyết định. Trong khảo cổ học, điều này có nghĩa là cung cấp cho hệ thống AI hình ảnh, dữ liệu vệ tinh hoặc dữ liệu cảm biến và cho phép chúng phát hiện các mẫu hình mà mắt thường không nhìn thấy được.

Ví dụ, các thuật toán AI có thể phân tích hình ảnh vệ tinh để phát hiện các địa điểm khảo cổ tiềm năng bằng cách nhận ra những thay đổi tinh tế trong thảm thực vật hoặc các mẫu đất, gợi ý về các công trình bị chôn vùi.

Ứng dụng AI trong Khảo cổ học thực tế

Phân tích ảnh chụp từ trên không và vệ tinh bằng AI đã giúp các nhà khảo cổ học khám phá hàng ngàn vòng tròn đá, gò chôn cất và mạng lưới đường bộ cổ đại chưa từng được biết đến ở Châu Âu và Châu Phi. Phân tích AI của LIDAR (Phát hiện và Đo khoảng cách bằng Ánh sáng), một công nghệ cảm biến từ xa sử dụng xung laser để tạo ra các mô hình 3D chính xác về môi trường, giúp xác định hơn 60.000 công trình kiến ​​trúc Maya cổ đại ẩn mình dưới rừng rậm ở Guatemala bằng cách nhận dạng hình dạng con người.

AI dùng để phân tích hiện vật và xác định niên đại

AI không chỉ dừng lại ở việc khám phá địa điểm. Nó còn đang thay đổi cách thức phân tích hiện vật. Các thuật toán học máy có thể phân loại các mảnh gốm, chữ khắc hoặc công cụ dựa trên hình dạng, chất liệu và trang trí của chúng - giúp đẩy nhanh quá trình lập danh mục.

Hơn nữa, các mô hình AI có thể hỗ trợ xác định niên đại bằng cacbon phóng xạ bằng cách cải thiện đường cong hiệu chuẩn và phân tích các mẫu dữ liệu để ước tính tuổi của các hiện vật với độ chính xác cao hơn.

Một ví dụ đáng chú ý là hệ thống AI đã giúp giải mã các chữ viết cổ bằng cách nhận dạng các mẫu trong các văn bản chưa được giải mã, giúp đẩy nhanh quá trình dịch các ngôn ngữ đã thất lạc trong nhiều thế kỷ.

Ưu điểm của AI trong khảo cổ học

Tốc độ: AI có thể xử lý lượng dữ liệu khổng lồ nhanh hơn nhiều so với con người. Điều này có nghĩa là các di chỉ có thể được xác định và nghiên cứu nhanh hơn.

Độ chính xác: Học máy giúp giảm thiểu sai lệch và sai sót của con người, phát hiện những manh mối tinh tế mà mắt thường không thể nhìn thấy.

Hiệu quả chi phí: Việc sử dụng dữ liệu vệ tinh và dữ liệu trên không với AI giúp giảm nhu cầu thực địa tốn kém và mất thời gian ban đầu.

Bảo tồn: Các kỹ thuật không xâm lấn giúp bảo vệ các di chỉ dễ bị tổn thương khỏi việc đào bới không cần thiết.

Mặc dù có nhiều hứa hẹn, AI trong khảo cổ học vẫn tồn tại những thách thức. Chất lượng và tính khả dụng của dữ liệu có thể hạn chế hiệu quả của AI. Ngoài ra, các mô hình AI cần được đào tạo trên các tập dữ liệu được gắn nhãn tốt, điều này có thể rất khan hiếm trong khảo cổ học.

Những câu hỏi về đạo đức cũng nảy sinh về quyền sở hữu dữ liệu và việc đảm bảo AI bổ sung chứ không phải thay thế chuyên môn của con người.

Sự kết hợp giữa AI và khảo cổ học chỉ mới bắt đầu. Khi các mô hình AI ngày càng thông minh hơn và dễ tiếp cận hơn, chúng ta có thể sẽ chứng kiến ​​nhiều khám phá mang tính đột phá hơn nữa — từ việc lập bản đồ các thành phố cổ đại dưới dạng 3D đến việc tái tạo các ngôn ngữ đã mất.

Đối với tất cả những người yêu thích lịch sử, điều này đồng nghĩa với việc hiểu biết sâu sắc hơn, phong phú hơn về câu chuyện văn minh nhân loại — tất cả là nhờ sức mạnh của AI.

Suy nghĩ cuối cùng

AI không còn chỉ là một thuật ngữ thời thượng nữa; nó là một công cụ thiết yếu giúp các nhà khảo cổ học bóc tách từng lớp thời gian. Nó giúp việc khám phá quá khứ của chúng ta nhanh hơn, hiệu quả hơn và thú vị hơn bao giờ hết. Vì vậy, lần tới khi bạn nghe về một khám phá khảo cổ mới, hãy nhớ rằng rất có thể AI đã đóng một vai trò trong việc đưa những bí mật cổ xưa đó ra ánh sáng.