Mùa xuân năm ngoái, khi đang đi bộ gần một vùng đất ngập nước ven biển, tôi tình cờ nhìn thấy một đàn chim bay về phía Nam theo đội hình hoàn hảo.

Điều đó khiến tôi tự hỏi: làm sao các nhà khoa học biết chính xác những loài chim này sẽ di chuyển đến đâu và chúng đi theo những lộ trình nào năm này qua năm khác?

Câu trả lời nằm ở sự kết hợp mạnh mẽ giữa công nghệ và quan sát đặc biệt là theo dõi bằng định vị GPS, một bước ngoặt đã cách mạng hóa sự hiểu biết của chúng ta về hiện tượng di cư của động vật.

Tại Sao Việc Theo Dõi Di Cư Lại Quan Trọng?

Di cư của động vật không chỉ là một màn trình diễn kỳ vĩ của tự nhiên mà nó còn là một phần thiết yếu của hệ sinh thái. Chim, cá voi và các loài thú trên cạn di chuyển hàng ngàn dặm để tìm thức ăn, sinh sản, hoặc tránh thời tiết khắc nghiệt. Hiểu được những hành trình này giúp các nhà bảo tồn bảo vệ môi trường sống, dự đoán những thay đổi môi trường và thậm chí ngăn chặn xung đột giữa con người và động vật hoang dã.

Trước khi có định vị GPS, các nhà khoa học dựa vào việc gắn thẻ, ghi nhận quan sát hoặc tín hiệu vô tuyến — những cách này vừa tốn nhiều công sức vừa thiếu dữ liệu đầy đủ. Ngày nay, thiết bị định vị GPS cho phép theo dõi chính xác và liên tục, mở ra một cái nhìn chi tiết về hành trình của từng loài.

Định Vị GPS Hoạt Động Như Thế Nào?

1. Gắn Thiết Bị

Thiết bị GPS thường rất nhỏ, nhẹ và được thiết kế để giảm thiểu tác động đến động vật. Với chim, người ta có thể dùng một chiếc “ba lô” siêu nhỏ hoặc vòng gắn ở chân để truyền dữ liệu. Với thú lớn, vòng cổ hoặc dây đeo là phổ biến. Mục tiêu là để động vật vẫn hoạt động tự nhiên trong khi thiết bị thu thập dữ liệu chính xác.

2. Thu Thập Dữ Liệu

Thiết bị ghi lại tọa độ ở các khoảng thời gian cố định, thường vài lần mỗi ngày. Một số còn đo độ cao, nhiệt độ và kiểu di chuyển. Thông tin này được truyền qua vệ tinh hoặc lưu trữ để thu hồi sau đó. Nhờ đó, các nhà khoa học có thể vẽ bản đồ chi tiết lộ trình và quan sát những hành vi vốn “ẩn giấu” trước đây.

3. Phân Tích Mẫu Di Chuyển

Sau khi dữ liệu được thu thập, các nhà nghiên cứu phân tích để nhận diện quy luật. Họ có thể thấy động vật nghỉ ngơi, kiếm ăn ở đâu hay gặp trở ngại gì. Điều này giúp nghiên cứu tập tính theo mùa, địa điểm sinh sản và tác động của khí hậu hoặc con người đến hành trình di cư.

Những Phát Hiện Từ Định Vị GPS

1. Khám Phá Các Tuyến Đường Bí Ẩn

Định Vị GPS đã tiết lộ rằng một số loài có lộ trình phức tạp, vòng qua núi, đại dương hoặc sa mạc. Ví dụ, rùa biển đã được theo dõi bơi hàng ngàn dặm xuyên đại dương để trở về đúng bãi biển nơi chúng được sinh ra.

2. Hiểu Về Các Điểm Dừng Quan Trọng

Nhiều loài không di cư một mạch — chúng cần những “trạm dừng” để nghỉ và nạp năng lượng. Định vị GPS giúp xác định những địa điểm này, vốn thường dễ bị đe dọa bởi đô thị hóa hoặc biến đổi môi trường. Việc bảo vệ chúng có thể tạo ra sự khác biệt sống còn cho cả loài.

3. Dự Báo Thách Thức

Dữ liệu định vị GPS có thể chỉ ra những rủi ro như địa hình nguy hiểm, biến đổi khí hậu hoặc khu vực con người tác động mạnh. Ví dụ, chim di cư có thể gặp phải sự mở rộng đô thị hoặc trang trại điện gió. Biết trước tuyến đường giúp các nhà bảo tồn lập chiến lược giảm thiểu rủi ro.

Công Nghệ Vượt Ra Ngoài GPS

Dù định vị GPS rất mạnh mẽ, nó thường được kết hợp với các công cụ khác:

• Ảnh Vệ Tinh – Giúp quan sát điều kiện môi trường sống dọc tuyến đường.

• Bẫy Camera – Xác nhận sự hiện diện và hành vi của động vật tại các điểm then chốt.

• Cảm Biến Môi Trường – Theo dõi nhiệt độ, độ ẩm và nguồn thức ăn, những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định di cư.

Những công nghệ này phối hợp với nhau tạo nên bức tranh toàn diện về hành trình di cư và mối tương tác với môi trường.

Khoa Học Công Dân Và Dữ Liệu Định Vị GPS

Điều thú vị là công chúng cũng có thể góp phần vào nghiên cứu di cư. Nhiều dự án khuyến khích người quan sát chim, người đi bộ đường dài hay những người yêu thiên nhiên báo cáo các loài họ nhìn thấy, tải ảnh hoặc theo dõi động vật được gắn thẻ. Sự hợp tác này làm phong phú dữ liệu, mở rộng phạm vi nghiên cứu và nâng cao nhận thức về thách thức của động vật di cư.

Ngay cả những quan sát đơn giản cũng hữu ích. Việc ghi chú nơi chim xuất hiện trong khu phố hay thời điểm cá voi xuất hiện ngoài khơi đều có thể bổ sung cho nghiên cứu lớn hơn.

Tương Lai Của Việc Theo Dõi Di Cư

Khi thiết bị định vị GPS ngày càng nhỏ gọn, bền hơn và giá thành rẻ hơn, việc theo dõi sẽ mở rộng đến nhiều loài và nhiều khu vực hơn. Các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm thẻ gắn cho côn trùng và lưỡng cư nhỏ. Kết hợp cùng trí tuệ nhân tạo, việc phân tích dữ liệu có thể tiết lộ xu hướng, dự đoán thay đổi và hỗ trợ bảo tồn với độ chính xác chưa từng có.

Di cư là kỳ quan của sức bền và bản năng, nhưng cũng ngày càng bị đe dọa bởi mất môi trường sống, biến đổi khí hậu và sự can thiệp của con người. ĐỊnh vị GPS mang đến cho chúng ta “cửa sổ” nhìn vào những hành trình kỳ vĩ ấy, giúp hiểu và bảo vệ những lữ khách đáng kinh ngạc của tự nhiên.

Lần tới khi bạn ngẩng đầu nhìn thấy một đàn chim trên cao hay chứng kiến một đàn thú băng qua thảo nguyên, hãy nhớ rằng mỗi cá thể có thể đang đi theo một tuyến đường mà các nhà khoa học đã ghi nhận chi tiết từ xa. Công nghệ cho phép chúng ta chứng kiến những “xa lộ ẩn giấu” của thiên nhiên, hé lộ những quy luật từng vô hình và trao cho chúng ta cơ hội gìn giữ những hành trình gắn kết cả hành tinh này.