Bạn đã bao giờ rót một cốc nước từ vòi bếp, rồi khựng lại và tự hỏi — thật sự tự hỏi — rốt cuộc trong cốc nước ấy có gì? Không chỉ là clo hay khoáng chất, mà còn những thứ quá nhỏ để có thể nhìn thấy?

Bạn không hề tưởng tượng đâu. Các nhà khoa học nay đã xác nhận rằng những mảnh nhựa tí hon — có mảnh còn nhỏ hơn cả hạt cát đang len lỏi vào nguồn nước sinh hoạt.

Và đúng vậy, chúng đang xuất hiện trong cốc nước bạn uống, trong nồi canh bạn nấu, thậm chí cả trong tách cà phê buổi sáng. Chúng ta đang nói đến vi nhựa: những mẩu nhựa nhỏ hơn 5 milimét. Có loại còn nhỏ đến mức được đo bằng micromet — nhỏ hơn sợi tóc người hàng nghìn lần. Và theo một nghiên cứu năm 2024 công bố trên Khoa học Và Công nghệ Môi trường, trung bình mỗi người có thể đang hấp thụ từ 200 đến 300 hạt vi nhựa chỉ từ nước máy mỗi ngày.

Vi Nhựa Vào Nước Máy Bằng Cách Nào

Nhựa ở khắp nơi. Nó mài mòn từ chai lọ, bao bì, sợi vải tổng hợp hay lốp xe. Mưa cuốn chúng vào sông suối, đất, rồi một số thấm xuống mạch ngầm hoặc hồ chứa. Nhưng đáng ngạc nhiên, một nguồn vi nhựa lớn trong nước sinh hoạt lại không hẳn từ môi trường mà từ chính hệ thống ống dẫn của bạn.

Những đường ống cũ, đặc biệt loại được phủ lớp nhựa đã xuống cấp, có thể bong tróc và giải phóng hạt theo thời gian. Ngay cả các thiết bị lọc hay làm mềm nước hiện đại, nếu không bảo dưỡng, cũng có thể giữ lại rồi nhả vi nhựa ra. Một cuộc điều tra năm 2023 của Đại học Toronto cho thấy: các gia đình dùng ống PVC hoặc polyethylene có lượng vi nhựa trong nước máy cao hơn tới 40% so với nhà dùng ống đồng hoặc thép không gỉ.

Và đây là điều ít ai biết: đun sôi nước không loại bỏ vi nhựa — thực tế, còn làm chúng đặc lại khi nước bay hơi.

Những Gì Chúng Ta Có Thể Phát Hiện — Hiện Nay

Cho đến gần đây, việc phát hiện vi nhựa trong nước đòi hỏi thiết bị phòng thí nghiệm đắt tiền và mất hàng tuần phân tích. Nhưng nay, công nghệ đang thay đổi điều đó.

Một bước đột phá là quang phổ phân rã do laser (LIBS). Nó bắn chùm laser tập trung vào mẫu nước, làm bốc hơi hạt, rồi phân tích ánh sáng phát ra để nhận dạng loại nhựa chỉ trong vài phút. Một kỹ thuật khác, kính hiển vi Raman, dùng sự tán xạ laser để “định danh” các polymer như polyethylene hay polystyrene — thậm chí ở kích thước dưới 10 micromet.

Giờ đây, phiên bản thu nhỏ của những công nghệ này đang xuất hiện trên thị trường tiêu dùng. Các thiết bị như AquaScan Mini (ra mắt đầu 2024) cho phép chủ nhà kiểm tra một cốc nước chỉ trong chưa đầy 15 phút. Dù chưa đạt chuẩn y tế, nhưng chúng cho kết quả ước lượng khá tin cậy về số lượng và loại hạt.

Tuy nhiên, có một hạn chế: hầu hết máy thử tại nhà chỉ phát hiện được hạt lớn hơn 5 micromet. Những mảnh nhỏ nhất, có thể nguy hiểm nhất còn gọi là nano nhựa, dưới 1 micromet vẫn cần phòng thí nghiệm chuyên sâu để phân tích.

Điều Này Có Ý Nghĩa Gì Với Sức Khỏe

Chúng ta biết vi nhựa đã có trong cơ thể người. Một nghiên cứu đột phá năm 2022 tìm thấy chúng trong máu, phổi, và thậm chí cả nhau thai. Nhưng tác động sau khi chúng xâm nhập thì vẫn đang dần được hé lộ.

Tiến sĩ Nora Elkins, chuyên gia độc học môi trường tại Đại học Vanderbilt, giải thích: “Những hạt này không hề trơ. Chúng có thể mang theo phụ gia như phthalates, hoặc hấp thụ chất ô nhiễm từ môi trường. Một khi vào trong cơ thể, chúng có thể kích thích viêm hoặc làm rối loạn tín hiệu hormone”.

Các thí nghiệm trên động vật cho thấy việc tiếp xúc lâu dài với lượng vi nhựa cao có thể gây căng thẳng cho gan, thay đổi hệ vi sinh đường ruột, và làm suy giảm phản ứng miễn dịch. Dù các thử nghiệm trực tiếp trên người còn hạn chế vì lý do đạo đức, dữ liệu cộng đồng đang dấy lên lo ngại. Một nghiên cứu dọc năm 2023 cho thấy: người uống nhiều vi nhựa từ nước có chỉ số hội chứng chuyển hóa cao hơn đôi chút — đặc biệt ở những người ăn ít chất xơ.

Nguy cơ không chỉ nằm ở số lượng. Mà ở sự tích lũy. Uống nước nhiễm vi nhựa hằng ngày trong nhiều năm có thể dẫn đến sự tích tụ dần dần, nhất là ở gan hoặc thận.

Cách Giảm Nguy Cơ — Ngay Lúc Này

Bạn không cần phòng thí nghiệm để hành động thiết thực. Dưới đây là những bước khoa học chứng minh có thể áp dụng ngay:

1. Lắp bộ lọc đạt chứng nhận. Hãy chọn loại có kích thước lỗ lọc 0,1 micromet hoặc nhỏ hơn. Hệ thống thẩm thấu ngược (RO) là hiệu quả nhất, loại bỏ tới 99,9% vi nhựa. Các mẫu để bàn có giá từ khoảng 150 đô la, dùng cho cả gia đình nhiều năm.

2. Thay bình nhựa bằng thủy tinh hoặc thép không gỉ. Nhiều bình lọc tái sử dụng có khoang chứa bằng nhựa dễ bong hạt theo thời gian.

3. Xả vòi trước khi dùng. Nếu nước nằm yên trong ống nhiều giờ (như qua đêm), hãy để nước chảy 30–60 giây. Điều này loại bỏ phần nước đã nhiễm nhiều hạt hơn.

4. Tránh đun sôi như một cách “làm sạch”. Đun chỉ làm vi nhựa đặc lại. Nếu buộc phải đun vì cảnh báo an toàn, hãy lọc lại sau đó.

5. Kiểm tra hệ thống ống nước trong nhà. Nếu nhà xây sau thập niên 1980 và dùng ống nhựa, hãy cân nhắc lọc toàn bộ hệ thống.

Còn nếu bạn thuê nhà hoặc khó thay đổi lớn? Chỉ cần một bình lọc than hoạt tính đạt chuẩn NSF/ANSI 53 cũng có thể giảm tới 70% lượng hạt.

Chúng ta không thể loại bỏ vi nhựa ngay lập tức. Chúng đã trở thành một phần của thế giới hiện đại. Nhưng ta có thể chọn thông minh hơn về những gì chảy vào nhà và vào cơ thể mình. Lần tới khi mở vòi nước, đừng vội cho rằng trong veo nghĩa là an toàn. Sự trong suốt không đồng nghĩa với tinh khiết. Sức mạnh thật sự không nằm ở nỗi sợ mà ở sự tỉnh thức. Và bước đầu tiên đơn giản chỉ là… một cốc nước.