Bộ não con người thường được gọi là cấu trúc phức tạp nhất trong vũ trụ đã biết và nó lại nằm ngay trong đầu chúng ta. Bộ não giúp chúng ta suy nghĩ, nói năng, vận động, cảm nhận, mơ mộng và ghi nhớ.
Ngay cả khi ta đang ngủ, bộ não vẫn miệt mài làm việc. Nhưng nó thực sự vận hành như thế nào? Để hiểu được điều đó, chúng ta cần nhìn kỹ hơn vào cách nó được cấu tạo và cách các phần khác nhau phối hợp với nhau.
Bộ não được cấu tạo từ gì?
Bộ não của chúng ta được hình thành từ mô mềm và chứa hàng tỷ tế bào tí hon gọi là nơ-ron. Nơ-ron giống như những sứ giả — chúng gửi tín hiệu thông qua các xung điện và hóa chất. Những thông điệp này di chuyển với tốc độ đáng kinh ngạc, cho phép chúng ta phản ứng, suy nghĩ hay nói chỉ trong tích tắc.
Ngoài nơ-ron, còn có các tế bào thần kinh đệm (glial cells) — chúng hỗ trợ, bảo vệ và nuôi dưỡng nơ-ron, giúp toàn bộ hệ thống vận hành trơn tru. Cùng nhau, chúng tạo thành một mạng lưới gắn kết chặt chẽ, giữ cho cơ thể chúng ta hoạt động suốt 24/7.
Các phần chính của bộ não
Bộ não có ba vùng chính, mỗi vùng đảm nhận những chức năng đặc thù:
• Đại não (cerebrum):
Đây là phần lớn nhất, đảm nhiệm suy nghĩ, học tập, trí nhớ và vận động. Nó được chia thành hai bán cầu — trái và phải. Bán cầu trái thường quản lý logic và ngôn ngữ, trong khi bán cầu phải thiên về sáng tạo và cảm xúc.
• Tiểu não (cerebellum):
Nằm phía sau não, phần nhỏ hơn này kiểm soát sự thăng bằng và phối hợp vận động. Nhờ nó, ta có thể đi bộ, chạy hay bắt bóng một cách nhịp nhàng.
• Thân não (brainstem):
Kết nối não với tủy sống và điều khiển các chức năng tự động như hô hấp, nhịp tim và tiêu hóa — những điều ta không cần ý thức để thực hiện.
Tất cả các phần này phối hợp như một đội ngũ, bảo đảm cho cơ thể và tâm trí luôn vận hành nhịp nhàng.
Nơ-ron truyền tin như thế nào?
Nơ-ron giao tiếp với nhau thông qua các kết nối gọi là khớp thần kinh (synapse). Khi một nơ-ron muốn gửi tín hiệu đến nơ-ron khác, nó sẽ giải phóng những hóa chất gọi là chất dẫn truyền thần kinh (neurotransmitters). Các hóa chất này vượt qua khe hở giữa các nơ-ron và truyền đi tín hiệu. Mọi thứ diễn ra nhanh đến mức chúng ta chẳng hề nhận ra — nhưng chính sự trao đổi nhỏ bé này lại cho phép ta chớp mắt, mỉm cười hay trả lời câu hỏi chỉ trong chớp mắt.
Có nhiều loại chất dẫn truyền thần kinh khác nhau. Ví dụ, dopamine giúp điều chỉnh tâm trạng và động lực, trong khi serotonin gắn liền với cảm giác bình an và hạnh phúc.
Chúng ta suy nghĩ và ghi nhớ ra sao?
Khi chúng ta học điều gì mới, não sẽ tạo ra những kết nối mạnh mẽ hơn giữa một số nơ-ron nhất định. Càng luyện tập hay ôn lại, những kết nối đó càng bền vững. Đó là lý do vì sao việc lặp lại giúp trí nhớ tốt hơn. Quá trình này được gọi là khả biến thần kinh (neuroplasticity) — chính là cách bộ não liên tục thích nghi, ngay cả khi ta đã trưởng thành.
Suy nghĩ cũng gắn liền với trí nhớ. Não lưu giữ ký ức ngắn hạn (như số điện thoại ta vừa nghe) và ký ức dài hạn (như ngày sinh nhật của ta). Những phần khác nhau của não đảm nhận các loại ký ức khác nhau, và chúng phối hợp với nhau để giúp ta nhớ lại thông tin khi cần.
Điều gì giữ cho bộ não khỏe mạnh?
Cũng như cơ bắp, bộ não cần được chăm sóc. Để giữ cho nó sắc bén và khỏe mạnh, chúng ta có thể:
• Ngủ đủ giấc — giúp não xử lý ký ức và tái tạo năng lượng
• Ăn uống lành mạnh — đặc biệt là thực phẩm giàu omega-3 và chất chống oxy hóa
• Tập thể dục thường xuyên — vận động giúp tăng lưu lượng máu đến não
• Luôn tò mò — đọc sách, giải đố, hoặc học điều gì mới giúp tạo ra các kết nối thần kinh mới
• Nghỉ ngơi hợp lý — sự nghỉ ngơi quan trọng cho khả năng tập trung và năng lượng tinh thần
Bộ não làm việc vất vả cho chúng ta, nên việc đáp lại bằng sự chăm sóc là điều công bằng.
Hãy tiếp tục khám phá tâm trí
Lykkers, thật kỳ diệu phải không khi trong đầu chúng ta luôn có hàng loạt hoạt động diễn ra từng giây? Từ việc đưa ra quyết định đến việc nhớ lại một bài hát cũ, bộ não đều âm thầm đảm nhận mà ta chẳng mấy khi nhận ra. Hiểu rõ cách nó vận hành sẽ giúp chúng ta chăm sóc tốt hơn và thêm trân trọng sự kỳ diệu của tâm trí.Vậy, bạn thấy phần nào của bộ não là thú vị nhất? Hãy cùng nhau tiếp tục đặt câu hỏi và học hỏi — đó chính là bài tập tuyệt vời nhất dành cho bộ não!
