Nếu bạn đã từng ngước nhìn bầu trời đầy sao và tự hỏi: “Liệu chúng ta có thật sự cô đơn ngoài kia không?” — thì bạn không hề đơn độc.
Cuộc tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất giờ đây đã vượt ra khỏi khuôn khổ của khoa học viễn tưởng, trở thành một lĩnh vực nghiên cứu tiên tiến.
Nơi kính viễn vọng, trí tuệ nhân tạo và các tàu thăm dò liên hành tinh cùng hợp sức trong cuộc đua tìm ra dấu hiệu của sự sống ở nơi khác trong vũ trụ. Chúng ta đang ở gần đến đâu trong việc giải đáp câu hỏi muôn đời này? Hãy đi sâu vào khoa học, công nghệ và những đột phá đang tiếp sức cho hành trình tìm kiếm hôm nay.
Các nhà khoa học tìm kiếm thế nào: Không chỉ “nghe lén” tín hiệu người ngoài hành tinh
Khái niệm kinh điển về việc nghe lén những tín hiệu radio của người ngoài hành tinh — cách tiếp cận “SETI” — vẫn tồn tại và phát triển. Những kính viễn vọng radio chuyên dụng, như trong dự án Breakthrough Listen, quét bầu trời để tìm những tín hiệu mờ nhạt có cấu trúc, có thể gợi ý rằng một nền văn minh thông minh đang liên lạc. Nhưng các tiến bộ hiện đại đã đi xa hơn:
1. SETI thụ động:
• Các hệ thống ăng-ten mạnh mẽ thu nhận sóng radio, và gần đây là cả những xung laser qua kính viễn vọng quang học, mở rộng phổ tín hiệu tiềm năng.
• Lượng dữ liệu khổng lồ được xử lý bởi các thuật toán AI, có khả năng phát hiện những mẫu lạ mà mắt người khó nhận ra, mang đến những ứng viên đầy hứa hẹn nhưng vẫn chưa được xác nhận.
2. Dấu hiệu sinh học trên các ngoại hành tinh:
• Kính viễn vọng James Webb và các đài quan sát tương tự phân tích “dấu vân tay quang phổ” của những hành tinh xa xôi khi chúng đi ngang qua ngôi sao chủ. Các nhà khoa học tìm kiếm những phân tử trong khí quyển như oxy, methane hay phosphine vốn trên Trái Đất thường gắn với hoạt động sinh học.
• Phát hiện đoạt giải Nobel về hàng nghìn ngoại hành tinh, trong đó có những hành tinh giống Trái Đất, cho phép các nhà nghiên cứu xếp hạng mức độ “khả năng ở được”, tập trung vào những nơi có nước lỏng và điều kiện ôn hòa.
3. Khám phá Hệ Mặt Trời:
• Các sứ mệnh như tàu Perseverance của NASA đang thu thập mẫu trên sao Hỏa, phân tích hợp chất hữu cơ trong đất đá để tìm manh mối về sự sống quá khứ hoặc hiện tại.
• Những sứ mệnh tương lai nhắm đến các mặt trăng băng giá của Sao Mộc và Sao Thổ, như Europa và Enceladus, nơi đại dương ngầm có thể đang che giấu sinh vật đơn giản.
Bước nhảy công nghệ: AI và kỷ nguyên mới của cuộc săn tìm
• Máy học sàng lọc “nhiễu loạn” vũ trụ
• Tìm kiếm quang học đa dạng hóa cách tiếp cận
• Siêu máy tính cho phép phân tích từng hành tinh
Trí tuệ nhân tạo đã cách mạng hóa cuộc săn tìm sự sống. Mạng nơ-ron có thể xử lý hàng terabyte dữ liệu từ kính viễn vọng và vệ tinh, phát hiện dị thường với tốc độ và độ chính xác mà con người không thể đạt được.
Ứng dụng gần đây của AI bao gồm:
• Nhận diện tám tín hiệu khả nghi từ vũ trụ sâu mà trước đây bị bỏ sót — dù chưa có tín hiệu nào được xác nhận sau kiểm chứng.
• Hỗ trợ các thí nghiệm mô phỏng trong phòng thí nghiệm, đưa ra giả thuyết mới về nguồn gốc sự sống và cách nó có thể xuất hiện quanh các ngôi sao khác.
Như nhà nghiên cứu Andrew Siemion nhận xét, vũ trụ chứa “một lượng khổng lồ bất động sản có thể ở được”. Với hơn 6.000 ngoại hành tinh đã được phát hiện, thách thức không chỉ là “tìm kim trong đống cỏ khô”, mà là nhận ra rằng đống cỏ ấy lớn hơn nhiều so với tưởng tượng.
Tin nóng: Những phát hiện suýt thành công
1. Bằng chứng khí quyển:
• Năm 2025, các nhà khoa học nghiên cứu hành tinh K2-18b đã phát hiện những phân tử trong khí quyển mà trên Trái Đất chỉ sinh ra từ quá trình sinh học — một tín hiệu đầy hứa hẹn nhưng gây tranh cãi. Trong khi một nhóm tuyên bố đó là “bằng chứng mạnh mẽ nhất từ trước tới nay”, cộng đồng khoa học nhấn mạnh cần thêm dữ liệu để loại trừ các nguyên nhân địa chất hoặc lỗi thiết bị. Chuẩn vàng trong khoa học là mức tin cậy “năm sigma”, còn phát hiện này mới chỉ đạt mức ba sigma — đủ gây phấn khích, nhưng chưa đủ để công bố sự sống ngoài hành tinh.
2. Hợp chất hữu cơ trên sao Hỏa:
• Tàu Perseverance đã phát hiện hợp chất hữu cơ trong đá sao Hỏa. Dù chưa phải bằng chứng sống, phát hiện này thắp lên hy vọng về những dấu hiệu rõ ràng hơn khi các mẫu được đưa về Trái Đất để phân tích sâu.
3. Các sứ mệnh sắp tới:
• Dự án Dragonfly (đến Titan) và các sứ mệnh mới đến Europa và Enceladus dự kiến sẽ “giải mã” đại dương ngoài hành tinh, với thời gian phóng vào cuối thập niên 2020 và cập bến một thập kỷ sau.
Sự Thật Khó Khăn: Điều Gì Đang Kìm Hãm Chúng Ta?
Dù những bước tiến rực rỡ đã đạt được, vẫn còn hai rào cản lớn:
• Giới hạn công nghệ:
Các thiết bị hiện tại mới chỉ đủ sức phát hiện những tín hiệu sơ khai, chưa thể đưa ra bằng chứng rõ ràng về sự sống trên những ngoại hành tinh xa xôi. Những “con mắt vũ trụ” thế hệ mới — như Kính thiên văn Habitable Worlds Observatory — được kỳ vọng mở ra tầm nhìn sắc nét hơn, nhưng đi kèm là thách thức khổng lồ về kỹ thuật lẫn tài chính.
• Tín hiệu mơ hồ:
Tự nhiên có thể tạo ra những dấu vết giống hệt “dấu hiệu sự sống”. Ngay cả khi có dữ liệu hoàn hảo, việc phân biệt một phân tử xuất phát từ sinh học hay từ quá trình địa chất kỳ lạ vẫn là bài toán vô cùng nan giải.
Chúng Ta Thật Sự Gần Đến Đâu?
Nhà khoa học trưởng NASA dự đoán: trong vòng một thập kỷ tới, chúng ta có thể bắt gặp những “chỉ dấu mạnh mẽ” về sự sống ngoài Trái Đất, và có được “bằng chứng xác thực” trong khoảng 20–30 năm. Tại Đại học Cambridge, nhà thiên văn học Nikku Madhusudhan còn hy vọng kết quả chắc chắn từ nghiên cứu ngoại hành tinh sẽ xuất hiện “chỉ trong một đến hai năm”, nhưng cũng cảnh báo: mỗi phát hiện mới có thể mở ra thêm bí ẩn thay vì lời giải đơn giản.
Điều chắc chắn là tốc độ khám phá đang tăng lên chưa từng có: nhiều hành tinh hơn được quan sát, nhiều phân tử hơn được phân tích, và lượng dữ liệu khổng lồ được trí tuệ nhân tạo xử lý vượt xa mọi giai đoạn trước đây. Mỗi nỗ lực đều giúp ta tiến gần hơn, làm rõ dần ranh giới giữa cái có thể chạm tới và cái vẫn còn mờ xa.
Bạn có đang mong chờ một lời chào vũ trụ trong vòng 10 năm tới, hay tin rằng sự sống ngoài kia sẽ mãi là bí mật được giữ kín nhất của vũ trụ? Nếu sự sống được phát hiện — dù chỉ là vi sinh vật hay trí tuệ thông minh — điều đó sẽ thay đổi cách bạn nhìn Trái Đất, hay chỉ xác nhận những gì bạn luôn tin? Câu trả lời cuối cùng có lẽ gần hơn chúng ta tưởng, và bầu trời chưa bao giờ tràn đầy hy vọng đến thế.
