Sốt từ lâu được xem là dấu hiệu rõ ràng của nhiễm trùng, nhưng thực tế lại cho thấy đây là một phản ứng sinh lý mang nhiều ý nghĩa hơn thế. Không phải lúc nào sốt cũng đồng nghĩa với sự hiện diện của vi khuẩn hay virus.
Việc hiểu rõ những nguyên nhân khác nhau gây sốt là chìa khóa để chẩn đoán chính xác và điều trị hiệu quả.
Cơ Chế Gây Sốt: Không Chỉ Là Do Vi Khuẩn
Sốt là phản ứng có điều khiển của cơ thể khi nhiệt độ được điều chỉnh tăng lên bởi vùng dưới đồi trong não, để đối phó với một tác nhân gây stress sinh lý. Theo bác sĩ Paul E. Marik – chuyên gia hồi sức tích cực – “Sốt là một phản ứng bảo vệ có lợi, giúp tăng cường hệ miễn dịch và làm chậm sự phát triển của mầm bệnh”.
Các chất gây sốt (pyrogens) là thủ phạm khiến điểm đặt nhiệt độ của não tăng cao. Chúng có thể đến từ bên ngoài (như độc tố vi khuẩn) hoặc sinh ra trong cơ thể (như cytokine do phản ứng viêm).
Những Nguyên Nhân Không Nhiễm Trùng Gây Sốt
• Ung thư:
Một số loại ung thư, đặc biệt là ung thư hạch và bạch cầu, có thể gây sốt do hoại tử khối u hoặc hội chứng cận ung thư.
• Phản ứng thuốc:
Một số thuốc như kháng sinh, thuốc điều trị cao huyết áp hay động kinh có thể gây sốt như một phản ứng phụ, hoàn toàn không liên quan đến nhiễm trùng.
• Rối loạn nội tiết:
Bệnh cường giáp và suy tuyến thượng thận có thể khiến quá trình chuyển hóa tăng cao, làm nhiệt độ cơ thể tăng bất thường.
• Tổn thương do nhiệt:
Say nắng, bỏng nặng hay tiếp xúc lâu với nhiệt độ cao có thể làm tăng nhiệt độ cơ thể mà không do vi khuẩn.
• Viêm sau chấn thương hoặc phẫu thuật:
Tổn thương mô do tai nạn hoặc mổ xẻ cũng có thể kích hoạt phản ứng viêm gây sốt.
Khi Sốt Dễ Gây Hiểu Lầm: Hệ Lụy Lâm Sàng
Giả định rằng sốt luôn xuất phát từ nhiễm trùng có thể dẫn đến lạm dụng kháng sinh không cần thiết, làm tăng nguy cơ kháng thuốc và gây tác dụng phụ cho bệnh nhân. Bác sĩ Arjun Srinivasan cảnh báo: “Dùng kháng sinh không đúng chỉ định có thể gây hại nhiều hơn lợi. Điều trị cần dựa trên bằng chứng rõ ràng, không chỉ đơn giản vì có sốt”.
Chiến Lược Chẩn Đoán: Phân Biệt Sốt Do Nhiễm Và Không Nhiễm
• Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng:
Việc ghi nhận triệu chứng đi kèm, tiền sử dùng thuốc và các yếu tố nguy cơ sẽ giúp định hướng nguyên nhân gây sốt.
• Xét nghiệm:
Các chỉ số như CRP và procalcitonin (PCT) giúp phân biệt sốt do vi khuẩn với các nguyên nhân khác. Trong đó, PCT tăng rõ trong nhiễm trùng nặng.
• Hình ảnh và sinh thiết:
Trong trường hợp nghi ngờ ung thư hoặc bệnh tự miễn, siêu âm, CT và sinh thiết là công cụ chẩn đoán quan trọng.
• Dấu ấn sinh học mới:
Nghiên cứu gần đây mở ra tiềm năng sử dụng hồ sơ cytokine và biểu hiện gene để xác định chính xác nguồn gốc của sốt.
Vai Trò Của Hệ Miễn Dịch Trong Sốt Không Nhiễm Trùng
Sốt cũng có thể phản ánh tình trạng rối loạn miễn dịch. Trong các bệnh tự miễn như lupus hoặc viêm khớp dạng thấp, cơ thể tự tấn công chính mình, giải phóng các chất gây viêm như IL-1 và TNF-α – làm tăng nhiệt độ cơ thể tương tự như khi nhiễm khuẩn, nhưng lại cần điều trị theo hướng hoàn toàn khác.
Kết Luận
Sốt không đơn thuần là dấu hiệu của nhiễm trùng mà là phản ứng phức tạp của cơ thể trước nhiều loại stress sinh học khác nhau. Việc nhận diện đúng bản chất của sốt giúp các bác sĩ tránh được những sai lầm điều trị, đặc biệt trong thời đại kháng thuốc gia tăng. Cái nhìn toàn diện, kết hợp thăm khám lâm sàng với các công cụ chẩn đoán hiện đại, là điều cần thiết để xử lý hiệu quả triệu chứng tưởng như đơn giản nhưng lại ẩn chứa nhiều điều này.
