Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) thường được biết đến qua những hành vi lặp đi lặp lại và suy nghĩ ám ảnh dai dẳng. Tuy nhiên, ẩn sau những biểu hiện bên ngoài đó là một hệ thống thần kinh phức tạp với nhiều tầng lớp cơ chế sinh học.

Những tiến bộ gần đây trong ngành thần kinh học đang dần làm sáng tỏ cách mà các vùng não, tế bào và chất truyền dẫn thần kinh liên kết để tạo nên OCD – mở ra hy vọng cho những phương pháp điều trị chính xác và hiệu quả hơn.

Mạch não trong OCD: Không chỉ là hành vi cưỡng chế

OCD có liên hệ mật thiết đến hai vùng não chính: vỏ trán ổ mắt (OFC) và hạch nền (basal ganglia). Nghiên cứu của Eric Burguière chỉ ra rằng, sự hoạt động quá mức tại OFC liên quan đến cảm giác nghi ngờ dai dẳng và hành vi kiểm tra lặp đi lặp lại – hai đặc điểm điển hình của OCD.

Trong khi đó, hạch nền – cấu trúc nằm sâu trong não, kiểm soát vận động và cảm xúc – đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết các phản ứng cảm xúc đi kèm với hành vi cưỡng chế. Các công nghệ hình ảnh thần kinh như fMRI và MEG cho thấy mức hoạt động thần kinh ở những vùng này ở người OCD cao hơn đáng kể so với người bình thường, gây rối loạn xử lý thông tin và làm phát sinh các hành vi bất thường.

Chất truyền thần kinh và vai trò của tế bào đệm

Một giả thuyết phổ biến cho rằng hoạt động não bất thường trong OCD bắt nguồn từ sự mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine và vasopressin – những phân tử đóng vai trò "truyền tin" giữa các nơ-ron.

Đáng chú ý, nghiên cứu của nhà thần kinh học Beth Stevens chỉ ra rằng không chỉ nơ-ron, mà các tế bào thần kinh đệm như astrocyte cũng có vai trò quan trọng. Bà nhấn mạnh: "Trước đây chúng ta nghĩ tế bào đệm chỉ là chất keo giữ não lại với nhau. Nhưng giờ đây chúng ta biết chúng ảnh hưởng trực tiếp đến cách não phát triển, vận hành và phản ứng với bệnh lý". Điều này mở ra hướng tiếp cận mới: điều trị không chỉ nhắm vào nơ-ron mà còn cần xem xét đến môi trường tế bào xung quanh.

Bất thường cấu trúc và kết nối não

Không chỉ là sự quá tải tại một vùng não, OCD còn liên quan đến rối loạn kết nối giữa các vùng trong mạng lưới thần kinh. Phân tích hình ảnh não cho thấy có sự thay đổi thể tích tại các vùng như OFC, hạch nền, hải mã, vỏ não trước trán và đồi thị – tất cả đều là thành phần của vòng thần kinh CSTC (cortico-striato-thalamo-cortical), điều phối quyết định và kiểm soát hành vi.

Các nghiên cứu về tổn thương não cho thấy OCD có thể phát sinh sau các chấn thương khu trú tại các khu vực này. Phương pháp kích thích não sâu (DBS) – tác động đến các điểm như nhân dưới đồi và thể vân – đã cho thấy hiệu quả ở những ca kháng điều trị, nhờ điều chỉnh lại sự kết nối bị rối loạn trong não.

Khía cạnh nhận thức và cảm xúc: Khó khăn trong ra quyết định

Một hướng nghiên cứu mới tập trung vào khả năng xử lý bất định – một vấn đề phổ biến ở bệnh nhân OCD. Vùng vỏ não trước trán trung gian (Brodmann area 8B) có vai trò quan trọng trong việc tích hợp thông tin cảm xúc và giác quan để đưa ra quyết định. Rối loạn tại vùng này khiến người bệnh trở nên chần chừ và lệ thuộc vào các hành vi kiểm tra mang tính cưỡng chế.

Theo nhà khoa học Valerie Voon: "Bệnh nhân OCD thường mất nhiều thời gian hơn để đưa ra quyết định và khó phân biệt mức độ bất định cao hay thấp – điều này cho thấy đây là rối loạn về xử lý bất định chứ không đơn thuần là hành vi lặp lại"/

Việc hiểu OCD dưới góc nhìn hệ thống – từ phân tử, tế bào đến mạng lưới não – đang mở đường cho các liệu pháp điều trị mang tính cá nhân hóa như DBS nhắm mục tiêu chính xác, điều chỉnh chất dẫn truyền thần kinh, và thậm chí là tác động đến chức năng của tế bào đệm.

Khi nghiên cứu não bộ ngày càng tiến xa, việc tích hợp những hiểu biết này vào thực hành lâm sàng sẽ mang lại hy vọng lớn cho người bệnh OCD trong việc kiểm soát triệu chứng và cải thiện chất lượng sống.