Việc phân biệt giữa rối loạn tâm thần thật sự và những triệu chứng bắt nguồn từ bệnh lý thể chất ngày càng trở nên phức tạp. Sự nhầm lẫn trong chẩn đoán không chỉ khiến người bệnh phải chịu đựng điều trị sai hướng mà còn làm tăng nguy cơ biến chứng lâu dài.
Đối với đội ngũ y khoa, việc nhận diện đúng những bệnh lý nội khoa có biểu hiện giống rối loạn tâm thần là yếu tố sống còn để đảm bảo hiệu quả điều trị.
Rối Loạn Thần Kinh Với Biểu Hiện Tâm Thần
Một số bệnh lý thần kinh có thể gây ra triệu chứng khó phân biệt với rối loạn tâm thần. Chẳng hạn, bệnh đa xơ cứng hoặc động kinh thùy thái dương trong giai đoạn sớm có thể gây trầm cảm, lo âu hoặc hành vi giống loạn thần.
Bác sĩ thần kinh David Dodick từng nhấn mạnh: “Trong nhiều ca bệnh như động kinh thùy thái dương hay đa xơ cứng, những cơn rối loạn cảm xúc hoặc suy nghĩ lạ thường có thể là dấu hiệu đầu tiên – vì vậy cần đánh giá thần kinh kỹ lưỡng trước khi kết luận chẩn đoán tâm thần”.
Một ví dụ điển hình khác là viêm não tự miễn – đặc biệt là thể chống thụ thể NMDA – thường khởi phát bằng thay đổi hành vi, giảm trí nhớ và các triệu chứng loạn thần. Nếu không điều trị sớm, tổn thương thần kinh không thể hồi phục có thể xảy ra.
Bệnh Nội Tiết và Chuyển Hóa Làm Rối Loạn Tâm Trạng
Sự mất cân bằng hormone hoặc rối loạn chuyển hóa có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cảm xúc và nhận thức. Rối loạn tuyến giáp, dù là cường hay suy giáp, đều dễ bị nhầm với trầm cảm hoặc lo âu. Người bệnh có thể bị mệt mỏi, cáu gắt hoặc thay đổi cảm xúc bất thường, dẫn đến chẩn đoán sai nếu không kiểm tra nội tiết đầy đủ.
Mặt khác, rối loạn điện giải như hạ natri máu – thậm chí ở mức nhẹ – cũng có thể gây lú lẫn, kích động hoặc ảo giác. Việc điều chỉnh các bất thường sinh hóa này thường giúp triệu chứng tâm thần thuyên giảm nhanh chóng.
Nhiễm Trùng Gây Biểu Hiện Giống Bệnh Tâm Thần
Một số bệnh nhiễm trùng có thể tấn công hệ thần kinh và gây ra triệu chứng giống như bệnh lý tâm thần. Ví dụ, giang mai thần kinh – dù ít gặp hơn ngày nay – vẫn có thể gây giảm trí nhớ, thay đổi tính cách hoặc biểu hiện loạn thần. Vì thế, các xét nghiệm huyết thanh học cần được cân nhắc khi có nghi ngờ.
Bệnh Lyme cũng đang được nghiên cứu nhiều hơn với các biểu hiện đa dạng như rối loạn trí nhớ, trầm cảm và cả triệu chứng ảo giác nhẹ. Việc nhận biết sớm và điều trị kháng sinh kịp thời có thể ngăn ngừa diễn tiến nặng.
Tác Dụng Phụ Từ Thuốc Gây Nhầm Lẫn
Không ít loại thuốc thông thường có thể gây tác dụng phụ về mặt tâm thần. Corticoid là ví dụ điển hình, thường gây hưng cảm, thay đổi tâm trạng, hoặc hoang tưởng ở một số người. Các thuốc điều trị virus, động kinh hay thậm chí kháng sinh mạnh cũng từng được ghi nhận gây ra triệu chứng trầm cảm hoặc lo âu.
Vì vậy, việc hỏi kỹ tiền sử dùng thuốc và giám sát sát sao phản ứng là điều cần thiết trong mọi đánh giá triệu chứng tâm thần.
Chiến Lược Phân Biệt: Tâm Thần Hay Thể Chất?
Một quy trình đánh giá toàn diện nên bao gồm: khai thác bệnh sử chi tiết, khám lâm sàng đầy đủ và làm xét nghiệm cận lâm sàng cần thiết. Những yếu tố y học có thể đảo ngược nên luôn được xem xét đầu tiên trong quá trình đánh giá tâm thần.
GS. Dilip V. Jeste – chuyên gia thần kinh học – từng phát biểu: “Khám xét y khoa và thần kinh kỹ lưỡng, đi kèm với xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh khi phù hợp, sẽ giúp tránh việc chẩn đoán nhầm các bệnh lý thực thể thành rối loạn tâm thần. Đây là cách nâng cao độ chính xác và đảm bảo điều trị đúng hướng”.
Để nhận diện đúng các ca bệnh “giả mạo tâm thần”, bác sĩ cần phối hợp liên ngành, áp dụng quy trình chẩn đoán chặt chẽ và duy trì tinh thần cảnh giác cao độ. Việc điều trị đúng nguyên nhân thể chất không chỉ giảm gánh nặng tâm lý cho người bệnh mà còn cải thiện tiên lượng đáng kể. Đào tạo liên tục và cập nhật nghiên cứu là yếu tố then chốt giúp y học hiện đại vượt qua những "lằn ranh" mong manh giữa cơ thể và tinh thần.
