Hành vi tài chính của con người thường đi ngược với những nguyên tắc lý trí. Dù ai cũng biết rằng tiết kiệm là cần thiết, rất nhiều người lại không duy trì được thói quen này một cách ổn định.

Nguyên nhân nằm ở hiện tượng “ưu tiên phần thưởng trước mắt” – khi con người có xu hướng chọn cái lợi trước mắt thay vì phần thưởng trong tương lai.

Một nghiên cứu năm 2024 đăng trên Journal of Economic Psychology cho thấy: những người đang bị áp lực tài chính cao có hoạt động giảm đáng kể ở vùng vỏ não trước trán – khu vực điều khiển khả năng kiểm soát và lên kế hoạch. Khi tâm trí bị cuốn vào việc sinh tồn trước mắt, khả năng đưa ra quyết định dài hạn như tiết kiệm gần như bị triệt tiêu. Giáo sư tâm lý học Eldar Shafir cho biết: “Khi rơi vào trạng thái thiếu hụt – dù là tiền bạc hay thời gian – chúng ta dễ bị cuốn vào sự thiếu đó đến mức bỏ quên mọi thứ khác. Tư duy trở nên ngắn hạn, chỉ tập trung vào cái gì cần giải quyết ngay”.

Mục tiêu rõ ràng và tác dụng tâm lý của việc chia nhỏ

Những mục tiêu không cụ thể dễ bị bỏ lửng. Tiết kiệm hiệu quả cần được cụ thể hóa bằng con số và thời hạn rõ ràng. Phương pháp chia nhỏ mục tiêu – còn gọi là phân đoạn tài chính – cho phép biến một kế hoạch lớn thành chuỗi bước nhỏ dễ thực hiện. Ví dụ: thay vì đặt mục tiêu tiết kiệm 120 triệu/năm, hãy chia thành 10 triệu/tháng hoặc khoảng 330.000 đồng/ngày. Theo các nghiên cứu thần kinh học hành vi, việc chia nhỏ như vậy giúp kích thích hệ thống tưởng thưởng trong não nhiều hơn, tạo cảm giác thành tựu thường xuyên và thúc đẩy hình thành thói quen tích cực.

Biến động thu nhập và cách tiết kiệm thích ứng

Trong bối cảnh ngày càng nhiều người làm nghề tự do, công việc không cố định hoặc thu nhập dao động theo mùa vụ, mô hình tiết kiệm cố định mỗi tháng không còn phù hợp. Giải pháp được các chuyên gia đưa ra là tiết kiệm theo tỷ lệ phần trăm thu nhập – chẳng hạn 15% mỗi khi nhận tiền công. Cách làm này có thể tự động điều chỉnh theo thu nhập thực tế, phù hợp hơn với người làm việc theo dự án, nhận hoa hồng hoặc hợp đồng ngắn hạn.

Môi trường tài chính ảnh hưởng đến hành vi tiết kiệm

Không gian sống và hệ thống tài chính cá nhân có thể định hình thói quen tài chính. TS Katy Milkman đã phát triển khái niệm ghép cặp cám dỗ – kết hợp một hành vi có trách nhiệm (tiết kiệm) với một phần thưởng nhỏ (hoạt động yêu thích). Chẳng hạn, sau khi chuyển khoản vào tài khoản tiết kiệm, bạn cho phép bản thân xem một tập phim hoặc cập nhật biểu đồ tài sản cá nhân. Ngoài ra, mở tài khoản tiết kiệm riêng biệt – không có thẻ rút tiền – giúp tránh chi tiêu bốc đồng và tận dụng hiệu ứng “ngăn cách tâm lý” trong quản lý tài chính, một khái niệm được nhà kinh tế học Richard Thaler giới thiệu.

Quỹ khẩn cấp: điểm tựa tinh thần khi biến cố xảy ra

Không có quỹ dự phòng, mọi kế hoạch tiết kiệm đều dễ dàng bị phá vỡ khi có sự cố phát sinh như tai nạn, mất việc, bệnh tật. Việc xây dựng một khoản dự phòng tương đương 3–6 tháng chi phí sinh hoạt giúp tránh phải dùng đến khoản tiết kiệm dài hạn hoặc nợ nần lãi cao. Không chỉ bảo vệ tài chính, quỹ khẩn cấp còn đóng vai trò ổn định tinh thần, giúp cá nhân duy trì sự chủ động và tiếp tục các hành vi tài chính tích cực ngay cả khi đối mặt với khó khăn.

Tự động hóa và sức mạnh của tâm lý “sợ mất”

Thiết lập tự động chuyển tiền vào tài khoản tiết kiệm ngay sau khi nhận thu nhập là một chiến lược mang lại hiệu quả cao. Điều này khai thác “hiệu ứng khởi đầu mới” – thời điểm mà con người có động lực thay đổi hành vi, ví dụ đầu tháng hoặc đầu kỳ lương. Ngoài ra, các công cụ mô tả tiết kiệm theo góc nhìn của tổn thất – ví dụ: “rút tiền là làm giảm tiến độ tài chính” – giúp tăng động lực tiết kiệm. Theo nghiên cứu tài chính hành vi, con người sợ mất tiền gấp đôi so với niềm vui khi có thêm tiền. Chính vì vậy, việc đánh vào tâm lý mất mát giúp củng cố thái độ bảo vệ khoản tiền đã tích lũy.

Kiến thức tài chính và vai trò của học tập liên tục

Năng lực tài chính và thói quen tiết kiệm có mối liên hệ chặt chẽ. Theo khảo sát năm 2024 của Global Financial Literacy, những người hiểu rõ lãi kép và ảnh hưởng của lạm phát có khả năng duy trì tiết kiệm định kỳ cao hơn 39%. Tuy nhiên, hiểu biết chưa đủ – điều quan trọng là khả năng áp dụng vào thực tế, còn gọi là tự điều chỉnh tài chính. Nhiều chương trình giáo dục đang chuyển từ dạy lý thuyết sang trải nghiệm thực tế như mô phỏng chi tiêu, lập ngân sách cá nhân, phân bổ quỹ tiết kiệm... Những hoạt động này giúp người học rèn luyện kỹ năng trong môi trường gần gũi với cuộc sống thật, từ đó tạo ra thay đổi bền vững trong hành vi.