Chào các bạn! Đã bao giờ cảm thấy tim đập thình thịch, tay chân run rẩy, khó thở dữ dội trong khi mọi thứ xung quanh vẫn hoàn toàn bình thường?

Không phải tưởng tượng đâu—đó có thể là một cơn hoảng loạn, và đằng sau nó là cả một hệ thống thần kinh bị “chệch hướng”.

Không chỉ là cảm xúc: Một chuỗi phản ứng sinh học sai lệch

Khác với những lo âu thông thường, cơn hoảng loạn là kết quả của sự rối loạn trong hệ thống thần kinh sinh lý. Dù không có mối đe dọa thật sự nào, cơ thể vẫn kích hoạt chế độ sinh tồn gấp gáp. Trung tâm xử lý sợ hãi trong não, gọi là hạch hạnh nhân (amygdala), sẽ bị kích thích quá mức, phát tín hiệu cảnh báo khẩn cấp dù chẳng có nguy hiểm nào hiện diện.

Khi điều đó xảy ra, trục HPA (hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận) lập tức phản ứng bằng cách giải phóng hàng loạt hormone như adrenaline, khiến cơ thể như “lên còi báo động toàn hệ”.

Tiến sĩ thần kinh học Kerry Ressler từng nhận định: “Hệ thống sợ hãi trong rối loạn hoảng loạn dường như phản ứng quá nhạy, thậm chí chỉ với những thay đổi nhỏ bên trong cơ thể như nhịp tim hay hơi thở.”

Thần kinh tự chủ: Khi hệ giao cảm chiếm quyền kiểm soát

Trong cơn hoảng loạn, hệ thần kinh giao cảm—bộ phận điều khiển phản ứng “chiến hay chạy”—sẽ nắm quyền. Kết quả là tim đập nhanh, thở dồn dập, tay chân lạnh toát và năng lượng được huy động cấp tốc. Vấn đề là, trong rối loạn hoảng loạn, cơ thể hiểu sai tín hiệu này là dấu hiệu tử vong cận kề, gây ra vòng xoáy sợ hãi không dứt.

Chụp cộng hưởng từ và PET đã chỉ ra rằng những người bị hoảng loạn có kết nối não tăng cao giữa hạch hạnh nhân, thân não và vùng vỏ não cảm nhận nội tại, cho thấy bộ não đang hiểu nhầm các tín hiệu từ chính cơ thể mình.

Rối loạn hóa học thần kinh: Vai trò của norepinephrine, GABA và serotonin

Một mắt xích quan trọng trong cơ chế hoảng loạn là sự bất ổn của norepinephrine—một chất dẫn truyền thần kinh do nhân xanh (locus coeruleus) sản xuất. Ở người mắc rối loạn này, chỉ một chút căng thẳng cũng đủ khiến chất này bùng phát mạnh mẽ, đẩy cơ thể vào trạng thái báo động.

GABA, chất dẫn truyền thần kinh có tác dụng “hạ nhiệt” hệ thần kinh, lại thường bị suy giảm trong vùng não cảm xúc (hệ viền). Thiếu hụt GABA khiến tín hiệu kích thích không được kiểm soát, dễ dẫn đến cơn hoảng.

Ngoài ra, serotonin—đặc biệt là tại các nhân raphe trong thân não—cũng đóng vai trò thiết yếu. Chính vì thế, các thuốc ức chế tái hấp thu serotonin (SSRIs) được xem là lựa chọn hàng đầu để làm dịu hệ thống thần kinh phản ứng quá mức.

Hô hấp và cảm nhận nội tại: Cảnh báo từ bên trong

Hoảng loạn thường kéo theo thở nhanh và nông, gây ra tình trạng kiềm hóa máu (respiratory alkalosis). Khi đó, người bệnh cảm thấy chóng mặt, tê bì tay chân, dễ nhầm lẫn với đột quỵ hay bệnh tim—và từ đó càng hoảng loạn hơn. Một giả thuyết cho rằng những người này có ngưỡng chịu đựng CO₂ thấp hơn bình thường, khiến não "lên còi báo động" sớm dù oxy vẫn đủ.

Triệu chứng cơ thể: Cảm giác báo động toàn thân

Người trải qua cơn hoảng loạn thường miêu tả một loạt triệu chứng như đau ngực, vã mồ hôi, run rẩy, buồn nôn, nóng ran. Dù không gây nguy hiểm thực sự, chúng lại dễ bị hiểu nhầm là cơn bệnh hiểm nghèo—đặc biệt là lần đầu gặp phải. Những cảm giác này đều bắt nguồn từ hormone adrenaline và biến đổi chuyển hóa nhanh chóng.

Đồng hồ sinh học và hoảng loạn ban đêm

Một điều thú vị: nhiều cơn hoảng loạn xảy ra vào ban đêm, đặc biệt trong giai đoạn ngủ NREM (giai đoạn 2), khi vỏ não nghỉ ngơi nhưng các trung tâm cảnh giác trong thân não vẫn hoạt động. Nghiên cứu mới nghi ngờ rằng sự lệch pha của trục HPA theo nhịp sinh học có thể là nguyên nhân gây ra những cơn hoảng lúc nửa đêm.

Bạn thân mến, hoảng loạn không phải là "yếu đuối" hay "quá nhạy cảm". Nó là kết quả của những chuỗi sai lệch thần kinh – sinh hóa có thể đo đếm, phân tích và điều trị. Hiểu rõ cơn hoảng loạn là bước đầu tiên để phá vỡ vòng xoáy của sợ hãi, và là nền tảng để xây dựng các phương pháp trị liệu hiệu quả, xuất phát từ khoa học chứ không từ định kiến. Nếu bạn từng trải qua cảm giác này—bạn không đơn độc. Hãy lắng nghe cơ thể mình và tìm sự hỗ trợ đúng cách.