Chào bạn! Sự đồng xuất hiện của lo âu và các rối loạn phát triển thần kinh (NDDs) đang ngày càng được giới chuyên môn quan tâm, không chỉ vì mức độ phổ biến mà còn bởi sự phức tạp trong cách hai tình trạng này tương tác với nhau.

Trong nhiều trường hợp, lo âu không phải là hậu quả đơn thuần của một rối loạn phát triển mà là một phần cấu thành quan trọng, góp phần làm trầm trọng hóa triệu chứng cốt lõi.

Như bác sĩ tâm lý lâm sàng Susan White từng nhấn mạnh: “Lo âu trong các rối loạn phát triển thường bị bỏ sót, dù nó là yếu tố chính làm giảm chức năng và chất lượng sống của người bệnh”.

Những rối loạn phát triển dễ gặp kèm lo âu nhất

Các rối loạn phổ biến như rối loạn phổ tự kỷ (ASD), rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), và khuyết tật trí tuệ là những tình trạng thường xuyên đi kèm lo âu. Nghiên cứu cho thấy có tới 40–50% người mắc ASD gặp các triệu chứng lo âu ở mức lâm sàng. Trong ADHD, tỷ lệ này dao động từ 25–35% và thường gây khó khăn trong điều chỉnh thuốc cũng như xây dựng kế hoạch can thiệp hành vi.

Hình ảnh học thần kinh gần đây cho thấy các bất thường tại vùng hạch hạnh nhân (amygdala) và vỏ não trước trán—những trung tâm điều hành cảm xúc và kiểm soát nhận thức—có liên quan cả đến lo âu lẫn rối loạn phát triển, cho thấy một mối liên hệ sinh học chặt chẽ giữa hai nhóm bệnh này.

Biểu hiện lâm sàng và những khó khăn trong chẩn đoán

Ở nhóm bệnh nhân có rối loạn phát triển, lo âu không phải lúc nào cũng biểu hiện theo cách điển hình. Ví dụ, trẻ tự kỷ có thể không nói ra sự lo lắng mà thay vào đó là những hành vi tránh né, phản ứng mạnh với kích thích cảm giác, hoặc lặp đi lặp lại một thói quen. Chính vì vậy, các công cụ chẩn đoán truyền thống đôi khi không phát hiện đúng bản chất của vấn đề.

Tiến sĩ Matthew Siegel cho rằng: “Chúng ta cần các bộ công cụ đánh giá được thiết kế riêng cho từng đặc điểm phát triển. Nếu không, nguy cơ bỏ sót hoặc chẩn đoán sai là rất cao”.

Ảnh hưởng đến điều trị và tiên lượng

Khi có mặt lo âu, người bệnh thường gặp khó khăn trong kiểm soát hành vi, gia tăng gánh nặng cho gia đình và giảm hiệu quả điều trị. Ở trẻ ADHD, nếu lo âu không được điều trị, các thuốc kích thích có thể kém hiệu quả hoặc gây phản ứng phụ. Trong khi đó, với người tự kỷ, các chương trình điều trị cần được kết hợp các chiến lược giảm lo âu có cấu trúc, như liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) phiên bản điều chỉnh theo khả năng phát triển.

Tuy nhiên, việc can thiệp hiệu quả đòi hỏi đội ngũ chuyên gia có kinh nghiệm trong cả hai nhóm rối loạn—điều hiện nay vẫn còn khá thiếu ở nhiều nơi.

Góc nhìn di truyền và biểu sinh

Ngày càng nhiều bằng chứng cho thấy có yếu tố di truyền chung giữa lo âu và các rối loạn phát triển. Ví dụ, biến thể gen SLC6A4 liên quan đến vận chuyển serotonin hay CNTNAP2 trong phát triển thần kinh đều có mối liên hệ với nguy cơ lo âu cao ở nhóm bệnh ASD.

Không chỉ gen, yếu tố môi trường như stress trong thời thơ ấu cũng có thể ảnh hưởng đến biểu hiện gen, thúc đẩy lo âu phát triển mạnh hơn ở người vốn đã có sẵn rối loạn phát triển thần kinh.

Mô hình điều trị tích hợp đa chuyên khoa

Giải pháp hiệu quả nhất là phối hợp điều trị giữa các chuyên ngành: tâm thần, thần kinh, nhi khoa phát triển và hỗ trợ giáo dục. Ngay cả khi trẻ được đưa đến khám vì một lý do khác, việc sàng lọc lo âu cũng nên được tiến hành thường xuyên. Phối hợp giữa thuốc, liệu pháp hành vi và điều chỉnh môi trường sống được xem là hướng tiếp cận toàn diện và khả thi nhất.

Bạn thân mến! Lo âu không đơn thuần là “biến chứng phụ” trong các rối loạn phát triển thần kinh. Nó là yếu tố cốt lõi làm tăng mức độ rối loạn chức năng, giảm khả năng hòa nhập và làm phức tạp hóa điều trị. Để cải thiện kết quả lâu dài, giới chuyên môn cần đẩy mạnh việc chẩn đoán song song, thiết kế các can thiệp phù hợp theo từng hồ sơ phát triển, đồng thời tiếp tục nghiên cứu để mở khóa những bí ẩn sinh học nằm sau lớp vỏ hành vi hỗn loạn này.